Einstæð kvikmynd: Churchill í Hvalfirði

Mörgum er kunnugt um að Winston Churchill forsætisráðherra Bretlands kom til Íslands á stríðsárunum. Hingað kom hann með breska orrustuskipinu Prince of Wales og fylgdarherskipum að morgni laugardagsins 16. ágúst 1941.

Churchill og Roosevelt í hrókasamræðum á þilfari Prince of Wales þar sem Churchill þrammaði um nokkrum dögum síðar þegar skipið var að yfirgefa Hvalfjörð. (Mynd: Imperial War Museum).

Breski forsætisráðherrann var að koma siglandi af háleynilegri ráðstefnu sem hann og ráðgjafar hans höfðu átt með Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseta og helstu herforingjum Bandaríkjanna við Nýfundnaland. Báðir þjóðarleiðtogarnir komu til fundarins á herskipum, Churchill siglandi yfir hafið frá Bretlandi og Roosevelt frá austurströnd Bandaríkjanna. Tilefni fundarins var að ræða hvernig Bandaríkin gætu orðið að liði í styrjöldinni í baráttunni við fasísku hervélina sem fór nú eins og eldibrandur um alla Evrópu og víðar.

Aðeins tæpum tveimur mánuðum fyrr höfðu Þjóðverjar ráðist inn í Sovétríkin og fátt virtist stöðva þá. Churchill var staðráðinn í að koma Rauða hernum til hjálpar, og biðlaði til Roosevelt um að Bandaríkin gerðu hið sama.

Þessi fundur á herskipunum við Nýfundnaland varð heimssögulegur viðburður sem markaði tímamót í sögunni. Bandaríkin voru í raun orðin bandamenn Bretlands og Sovétríkjanna í baráttunni við ógnarveldi nasismans.

Þegar Churchill hélt frá þessum fundi fór hann siglandi með Prince of Wales beinustu leið frá Nýfundalandi til Hvalfjarðar. Þar gafst honum gott færi á að skoða fjörðinn sem var óðum að taka á sig mynd flotastöðvar. Á firðinum lágu þegar flutningaskip og herskip sem voru að leggja af stað með fyrstu hergögn yfir Íshafið til Múrmansk þar sem þeim yrði skipað upp í hendur Rauða hersins.

Winston Churchill gengur framan við Alþingishúsið 16. ágúst 1941. (Mynd: Imperial War Museum).

Churchill hélt úr Hvalfirði með tundurspilli til Reykjavíkur þar sem hann staldraði við í nokkrar klukkustundir; heimsótti Alþingishúsið, heilsaði upp á íslenska ráðamenn, og skoðaði framkvæmdir við Reykjavíkurflugvöll, sá litla hersýningu og fór að Reykjum í Mosfellssveit þar sem hann sá gróðurhús hitað með hveravatni.

Síðan sigldi Churchill aftur síðdegis upp í Hvalfjörð þar sem hann fór meðal annars um borð í breska orrustuskipið Ramillies þar sem hann flutti eina af sínum frægu hvatningaræðu yfir áhöfnum herskipa á firðinum. Seint þetta síðsumarkvöld hélt Churchill síðan frá Hvalfirði um borð í Prince of Wales sem fékk öfluga fylgd tundurspilla yfir hafið til Skotlands.

Kvikmyndin sem hér er hlekkjað á, er greinilega tekin í Hvalfirði að kvöldi 16. ágúst 1941. Ekkert hljóð er með myndinni. Churchill er um borð í Prince of Wales og þó það sé lágskýjað þá má greinilega bera kennsl á fjöll eins og Þyril, Hvalfell, og Múlafjall innst í Hvalfirði:

Við sjáum skip á firðinum, það með talið Prince of Wales, Churchill standa og ganga um á skut orrustuskipsins sem er á siglingu, skipshljómsveit herskipsins spilar á þilfari á meðan Churchill stendur afsíðis og virðir fyrir sér fjörðinn, Churchill á tali við mann, fjölmiðlavanur forsætisráðherrann gengur síðan um þilfarið greinilega fyrir myndatökumanninn með herskip og Þyrilinn í baksýn. Síðan er augljóslega komið að brottför og Prince of Wales er á siglinu út fjörðinn þar sem Churchill stendur stjórnborðsmegin á þilfarinu og veifar og tekur ofan húfuna, líklega til heiðurs áhöfnum skipa sem lágu á firðinum og héldu til Rússlands fimm dögum síðar,um leið og bryndrekinn siglir framhjá þeim þar sem þau liggja við festar. Hljómsveitin spilar enn og hafa tónar hennar sjálfsagt ómað um fjörðinn.

Þetta eru einstök myndskeið sem hafa að ég best veit aldrei birst hér á landi fyrr.

Þarna er Churchill í raun í eigin persónu að hleypa af stað því sem átti eftir að verða Íshafsskipalestir seinni heimsstyrjaldar. Skipin sem fóru frá firðinum til Sovétríkjanna örfáum dögum eftir að þessar myndir voru teknar voru meðal fyrstu áþreifanlegu sannana til umheimsins um það að Bretland og síðar Bandaríkin myndu gera allt sem í þeirra valdi stæði til að hjálpa Sovétríkjunum við að brjóta nasismann og fasismann á bak aftur.