(Uppfært: Með því að smella hér má sjá glærur fyrirlestrarins og handritspunkta við þær)
Í hádeginu á morgun laugardag, er mér boðinn sá heiður að halda fyrirlestur hjá Churchill klúbbnum. Þessi klúbbur er óformlegur vettvangur fyrir fólk sem hefur áhuga á að kynna og ræða söguleg málefni tengd Winston Churchill.
Klúbburinn er af og til með hádegisverðarfundi þar sem fyrirlesarar fjalla um ýmis málefni tengd þessum merka stjórnmálamanni sem einnig var hermaður, blaðamaður, rithöfundur og listmálari. Ég hef farið á nokkra þessara funda og það er mjög ánægjulegt og fræðandi í afslöppuðu umhverfi.
Mitt erindi ber titilinn "Churchill og norðurslóðir".
Norðurslóðir og atburðir þar voru á margan hátt örlavaldar fyrir stjórnmálaferil Winstons Churchill. Hann var leiðandi í stefnumótum og ákvörðunum sem höfðu afgerandi áhrif á gang sögunnar.
Þetta á ekki síst við um Ísland. Það var til að mynda Winston Churchill sem fékk bresku ríkisstjórnina og yfirstjórn breska hersins til að fallast á að hernema Ísland.
Nokkrum dögum síðar leiddu atburðir á norðurslóðum til þess að Churchill varð valinn forsætisráðherra Bretlands.
Winston Churchill vildi gera norðurslóðir að miklu meiri vígvelli í seinni heimsstyrjöld en raun varð og þótti þó flestum meir en nóg um.
Atburðir á norðurslóðum leiddu til þess að Churchill hitti Stalín augliti til auglitis í Moskvu í ágúst 1942 þegar staðan í seinni heimsstyrjöld var hvað tvísýnust. Að skilnaði urðu þeir ásáttir um að hittast aftur innan nokkurra mánaða í Hvalfirði og þá skyldi Roosevelt Bandaríkjaforseti fá að vera með. Churchill hafði komið til Íslands ári fyrr og greinilega litist vel á landið.
Hér er stutt myndskeið sem sýnir hann halda ræðu í þessari för á flugvellinum í Moskvu. Þarna er ekkert hik þó útlitið sé dökkt:
Áfram má telja, það er af nógu að taka þegar fjallað er um Churchill og norðurslóðir. Margt kemur á óvart þegar sagan er skoðuð í þessu samhengi.
Adolf Hitler hafði sannarlega ástæðu til að segja nánustu herforingjum sína með skýrum hætti að norðurslóðir væru örlagasvæði Evrópu í seinni heimsstyrjöld.
Þetta voru mikilvæg svæði fyrir 70 árum - þau eru það enn og þýðing þeirra fer vaxandi með hverjum mánuði sem líður.
Frétt vikunnar er að nær öruggt megi telja að geysilegar olíulindir leynist suðaustan til í botni Barentshafs. Þetta eru mjög áhugaverð tíðindi þó þau komi kannski ekki endilega mjög á óvart.
Lengi hefur verið talið að þarna væru mikil auðævi og þegar er vitað að þarna eru miklar gaslindir. Á þessum slóðum er hið svokallaða "gráa svæði" sem Norðmenn og Rússar náðu loks samkomulagi um sumarið 2011.
Það verður stöðugt augljósara að áhugaverðir tímar eru framundan á norðurslóðum. Spennan er að aukast á fleiri en einn hátt.
Fréttaveitan Barents Observer greinir nú í vikunni frá því að Bandaríkjamenn ætli að verja 50 milljónum dollara til endurbóta á ratsjárstöðinni í Vardö í Finnmörku en hún vaktar Barentshafið og Norðvestur Rússland. Á sama tíma varar Pútín Rússlandsforseti við því í ræðu að hernaðarleg spenna geti aukist á norðurslóðum. Sama dag býður varnarmálaráðherra Noregs NATO upp á að halda fleiri heræfingar á heimskautasvæðunum.
Allt gerist þetta í vikunni sem nú er að renna skeið sitt á enda.
Áður er vitað að mikil uppbygging á sér stað bæði nyrst í Noregi og í norðvestur Rússlandi til að nýta olíu og gas í Barentshafi. Norsk stjórnvöld ætla nú að selja gömlu kafbátastöðina Olavsvern við Tromsö til olíuvinnslufyrirækja. Reyndar fyrir slikk, gömul kaldastríðsmannvirki eru ekki hátt metin í dag og menn þakka fyrir ef hægt er að nýta þau í eitthvað gagnlegt sem getur gefið af sér störf og tekjur.
Borpallar og gasflutningaskip verða stöðugt algengari sjón. Fyrstu skipin eru þegar farin að sigla með gas eftir norðausturleiðinni svokölluðu, norður fyrir Rússland og Síberíu til hafna í Asíu.
Það er allt á fleygiferð og við erum og eigum að vera á vellinum. Nú er skynsamlegt að iðka sína heimavinnu og kynna sér og ræða söguna. Hún getur kennt okkur ýmislegt.
Hádegisverðarfundur Churchill klúbbsins verður haldinn á veitingastaðnum Nauthól við Nauthólsvík og það hefst klukkan 12 á hádegi laugardaginn 2. mars.
Allir eru velkomnir, það eru engin skilyrði um að vera í klúbbnum eða neitt - enda er þessi klúbbur ekki með neina félagaskrá.
Winston Churchill kemur með tundurspilli úr Hvalfirði til Reykjavíkur 16. ágúst 1941. Hér eru öll "vörumerkin" til staðar. Háttsettur sjóliðsforingi sem er fulltrúi flotaveldisins stendur sperrtur. Sjálfur forsætis- og varnamálaráðherra Bretlands Winston Spencer Churchill með vindilinn og V-sigurmerkið á lofti. Íbúar Reykjavíkur bíða spenntir á bryggjunni og um borð skipum sem liggja við hana. Í baksýn má greina turn Reykjavíkurapóteks, Eimskipafélagshúsið og Hafnarhúsið. Farþegaskipið Esja liggur við hafnarbakkann framan við það.Þetta var sögulegur dagur en þrátt fyrir að Churchill yrði mikill örlagavaldur á norðurslóðum þá átti hann aldrei eftir að koma norðar á hnöttinn en í Hvalfjörð.
Í maí árið 1993 - fyrir réttum 20 árum - sýndi Ríkissjónvarpið fjóra heimildaþætti sem voru gerðir af Baldri Hermannssyni sem þá starfaði hjá sjónvarpinu.
Þessir þættir ollu miklu fjaðrafoki og umræðu í íslensku samfélagi. RUV hefur enda aldrei lagt í endursýningu þeirra, - þeir voru bara sendir út í þetta eina skiptið. Mér er sagt að þáverandi útvarpsráð hafi á sínum tíma nánast fengið kollektívt taugaáfall. Símar glóðu og lesendabréfum rigndi inn á ritstjórnir blaðanna. Skemmtilegar ritdeilur hófust. Sagnfræðingar boðuðu til ráðstefnu og rúmlega klukkutíma langur umræðuþáttur var settur á í sjónvarpinu þar sem skipst var á skoðunum.
Þættirnir "Þjóð í hlekkjum hugarfarsins" hafa því að sjálfsögðu hvergi gleymst. Þeir hafa lifað í minningu margra og ég hef oft heyrt þá rifjaða upp í samræðum milli fólks. Hver og einn virtist túlka þá með eigin nefi. Sumir voru mjög hrifnir á meðan aðrir fundu þeim allt til foráttu.
Sjálfur hafði ég aldrei séð þessa þætti fyrr en nú að einhver hefur sett á út á youtube myndbandaveituna undir heitinu "Trúin á moldina".
Þegar horft er á þáttaröðina þá skilur maður vel að þeir hafi valdið írafári. Efni þeirra og framsetning er hárbeitt og ögrandi.
Þarna eru margir eftirminnilegir sprettir. Þetta söguefni á svo sannarlega samhljóm með ýmsu í samtíðinni. Það fær mann til að hugsa hvort sagan sé ekki alltaf dæmd til að endurtaka sjálfa sig? Útsetningin á þeirri hljómkviðu getur verið breytileg frá öld til aldar, en laglínan er ávallt hin sama. Hér er ein stutt tilvitnun úr þáttunum:
"Alþingi sjálft var herfileg skrípamynd. Þingmenn létu sig litlu varða þó þúsundir manna færu á vergang og vesluðust upp úr hungri. Þeir lyfta ekki hendi eða fingri til að ráða bót á vitlausu hagkerfi. Þeir litu ekki svo á að þeir hefðu skyldur við almenning. Þeir höfðu einungis skyldur við hina fámennu forríku yfirstétt sem allt átti og öllu réði."
Það sem mér finnst best við þessa þætti er að þeir vekja upp forvitni, umræður og áhuga á sögunni. Annars ætla ég ekki hér og nú að rekja efnistök eða umföllun um efni þeirra frekar. Umræðuna um þá má skoða með því að fara á google eða hinn frábæra vef timarit.is og slá til dæmis inn "Þjóð í hlekkjum hugarfarsins" í leitarvélarnar. Þá sprettur margt áhugavert upp.
Síðan er sjón sögu ríkari. Hér eru þættirnir fjórir og umræðuþátturinn sem RUV efndi til í kjölfarið. Þeir ættu að opnast ef smellt er á myndirnar. Umræðuþátturinn er fyrir sitt leyti ekki síður áhugaverður en þættirnir sjálfir:
