11. apríl 2013 15:46

Bangsi gengur til eggja

Hér má sjá einstakar ljósmyndir af ísbirni sem prílar eftir eggjum í fuglabjargi á Novaja Zemlya.

Þessar myndir voru teknar sumarið 2011.

Sjón er sögu ríkari, smellið á myndina hér fyrir neðan til að sjá meira.

meira...
 

1. mars 2013 00:15

Churchill og norðurslóðir

(Uppfært: Með því að smella hér má sjá glærur fyrirlestrarins og handritspunkta við þær)

Í hádeginu á morgun laugardag, er mér boðinn sá heiður að halda fyrirlestur hjá Churchill klúbbnum. Þessi klúbbur er óformlegur vettvangur fyrir fólk sem hefur áhuga á að kynna og ræða söguleg málefni tengd Winston Churchill.

Klúbburinn er af og til með hádegisverðarfundi þar sem fyrirlesarar fjalla um ýmis málefni tengd þessum merka stjórnmálamanni sem einnig var hermaður, blaðamaður, rithöfundur og listmálari. Ég hef farið á nokkra þessara funda og það er mjög ánægjulegt og fræðandi í afslöppuðu umhverfi.

Smellið hér til að sjá fésbókarsíðu Churchill klúbbsins.

Mitt erindi ber titilinn "Churchill og norðurslóðir". 

Norðurslóðir og atburðir þar voru á margan hátt örlavaldar fyrir stjórnmálaferil Winstons Churchill. Hann var leiðandi í stefnumótum og ákvörðunum sem höfðu afgerandi áhrif á gang sögunnar.

Þetta á ekki síst við um Ísland. Það var til að mynda Winston Churchill sem fékk bresku ríkisstjórnina og yfirstjórn breska hersins til að fallast á að hernema Ísland.

Nokkrum dögum síðar leiddu atburðir á norðurslóðum til þess að Churchill varð valinn forsætisráðherra Bretlands.

Winston Churchill vildi gera norðurslóðir að miklu meiri vígvelli í seinni heimsstyrjöld en raun varð og þótti þó flestum meir en nóg um.

Atburðir á norðurslóðum leiddu til þess að Churchill hitti Stalín augliti til auglitis í Moskvu í ágúst 1942 þegar staðan í seinni heimsstyrjöld var hvað tvísýnust. Að skilnaði urðu þeir ásáttir um að hittast aftur innan nokkurra mánaða í Hvalfirði og þá skyldi Roosevelt Bandaríkjaforseti fá að vera með. Churchill hafði komið til Íslands ári fyrr og greinilega litist vel á landið.

Hér er stutt myndskeið sem sýnir hann halda ræðu í þessari för á flugvellinum í Moskvu. Þarna er ekkert hik þó útlitið sé dökkt:

Áfram má telja, það er af nógu að taka þegar fjallað er um Churchill og norðurslóðir. Margt kemur á óvart þegar sagan er skoðuð í þessu samhengi.

Adolf Hitler hafði sannarlega ástæðu til að segja nánustu herforingjum sína með skýrum hætti að norðurslóðir væru örlagasvæði Evrópu í seinni heimsstyrjöld.

Þetta voru mikilvæg svæði fyrir 70 árum - þau eru það enn og þýðing þeirra fer vaxandi með hverjum mánuði sem líður.

Frétt vikunnar er að nær öruggt megi telja að geysilegar olíulindir leynist suðaustan til í botni Barentshafs. Þetta eru mjög áhugaverð tíðindi þó þau komi kannski ekki endilega mjög á óvart.

Lengi hefur verið talið að þarna væru mikil auðævi og þegar er vitað að þarna eru miklar gaslindir. Á þessum slóðum er hið svokallaða "gráa svæði" sem Norðmenn og Rússar náðu loks samkomulagi um sumarið 2011.

Það verður stöðugt augljósara að áhugaverðir tímar eru framundan á norðurslóðum. Spennan er að aukast á fleiri en einn hátt.

Fréttaveitan Barents Observer greinir nú í vikunni frá því að Bandaríkjamenn ætli að verja 50 milljónum dollara til endurbóta á ratsjárstöðinni í Vardö í Finnmörku en hún vaktar Barentshafið og Norðvestur Rússland. Á sama tíma varar Pútín Rússlandsforseti við því í ræðu að hernaðarleg spenna geti aukist á norðurslóðum. Sama dag býður varnarmálaráðherra Noregs NATO upp á að halda fleiri heræfingar á heimskautasvæðunum.

Allt gerist þetta í vikunni sem nú er að renna skeið sitt á enda.

Áður er vitað að mikil uppbygging á sér stað bæði nyrst í Noregi og í norðvestur Rússlandi til að nýta olíu og gas í Barentshafi. Norsk stjórnvöld ætla nú að selja gömlu kafbátastöðina Olavsvern við Tromsö til olíuvinnslufyrirækja. Reyndar fyrir slikk, gömul kaldastríðsmannvirki eru ekki hátt metin í dag og menn þakka fyrir ef hægt er að nýta þau í eitthvað gagnlegt sem getur gefið af sér störf og tekjur.  

Borpallar og gasflutningaskip verða stöðugt algengari sjón. Fyrstu skipin eru þegar farin að sigla með gas eftir norðausturleiðinni svokölluðu, norður fyrir Rússland og Síberíu til hafna í Asíu.

Við þetta bætist svo að Norðmenn sem búa yfir mikilli reynslu og þekkingu telja nú að líkur séu á að olía finnist á Jan Mayen svæðinu.

Forseti Íslands bendir réttilega á það á alþjóða vettvangi að Ísland sé óðum að nýta sér þau sóknarfæri sem felast í auknum umsvifum á norðurslóðum.

Það er allt á fleygiferð og við erum og eigum að vera á vellinum. Nú er skynsamlegt að iðka sína heimavinnu og kynna sér og ræða söguna. Hún getur kennt okkur ýmislegt.

Hádegisverðarfundur Churchill klúbbsins verður haldinn á veitingastaðnum Nauthól við Nauthólsvík og það hefst klukkan 12 á hádegi laugardaginn 2. mars.

Með því að smella hér má skrá sig og inni í þessu er falinn góður hádegisverður á flottum stað. 

Allir eru velkomnir, það eru engin skilyrði um að vera í klúbbnum eða neitt - enda er þessi klúbbur ekki með neina félagaskrá.

Winston Churchill kemur með tundurspilli úr Hvalfirði til Reykjavíkur 16. ágúst 1941. Hér eru öll "vörumerkin" til staðar. Háttsettur sjóliðsforingi sem er fulltrúi flotaveldisins stendur sperrtur. Sjálfur forsætis- og varnamálaráðherra Bretlands Winston Spencer Churchill með vindilinn og V-sigurmerkið á lofti. Íbúar Reykjavíkur bíða spenntir á bryggjunni og um borð skipum sem liggja við hana. Í baksýn má greina turn Reykjavíkurapóteks, Eimskipafélagshúsið og Hafnarhúsið. Farþegaskipið Esja liggur við hafnarbakkann framan við það. Þetta var sögulegur dagur en þrátt fyrir að Churchill yrði mikill örlagavaldur á norðurslóðum þá átti hann aldrei eftir að koma norðar á hnöttinn en í Hvalfjörð.

meira...
 

5. janúar 2013 15:15

Þjóð í hlekkjum hugarfarsins

Í maí árið 1993 - fyrir réttum 20 árum - sýndi Ríkissjónvarpið fjóra heimildaþætti sem voru gerðir af Baldri Hermannssyni sem þá starfaði hjá sjónvarpinu.

Þessir þættir ollu miklu fjaðrafoki og umræðu í íslensku samfélagi. RUV hefur enda aldrei lagt í endursýningu þeirra, - þeir voru bara sendir út í þetta eina skiptið. Mér er sagt að þáverandi útvarpsráð hafi á sínum tíma nánast fengið kollektívt taugaáfall. Símar glóðu og lesendabréfum rigndi inn á ritstjórnir blaðanna. Skemmtilegar ritdeilur hófust. Sagnfræðingar boðuðu til ráðstefnu og rúmlega klukkutíma langur umræðuþáttur var settur á í sjónvarpinu þar sem skipst var á skoðunum.

Þættirnir "Þjóð í hlekkjum hugarfarsins" hafa því að sjálfsögðu hvergi gleymst. Þeir hafa lifað í minningu margra og ég hef oft heyrt þá rifjaða upp í samræðum milli fólks. Hver og einn virtist túlka þá með eigin nefi. Sumir voru mjög hrifnir á meðan aðrir fundu þeim allt til foráttu.

Sjálfur hafði ég aldrei séð þessa þætti fyrr en nú að einhver hefur sett á út á youtube myndbandaveituna undir heitinu "Trúin á moldina".

Þegar horft er á þáttaröðina þá skilur maður vel að þeir hafi valdið írafári. Efni þeirra og framsetning er hárbeitt og ögrandi.

Þarna eru margir eftirminnilegir sprettir. Þetta söguefni á svo sannarlega samhljóm með ýmsu í samtíðinni. Það fær mann til að hugsa hvort sagan sé ekki alltaf dæmd til að endurtaka sjálfa sig? Útsetningin á þeirri hljómkviðu getur verið breytileg frá öld til aldar, en laglínan er ávallt hin sama. Hér er ein stutt tilvitnun úr þáttunum:

Það sem mér finnst best við þessa þætti er að þeir vekja upp forvitni, umræður og áhuga á sögunni. Annars ætla ég ekki hér og nú að rekja efnistök eða umföllun um efni þeirra frekar. Umræðuna um þá má skoða með því að fara á google eða hinn frábæra vef timarit.is og slá til dæmis inn "Þjóð í hlekkjum hugarfarsins" í leitarvélarnar. Þá sprettur margt áhugavert upp.

Síðan er sjón sögu ríkari. Hér eru þættirnir fjórir og umræðuþátturinn sem RUV efndi til í kjölfarið. Þeir ættu að opnast ef smellt er á myndirnar. Umræðuþátturinn er fyrir sitt leyti ekki síður áhugaverður en þættirnir sjálfir:

Fyrsti þáttur - Trúin á moldina:

http://www.youtube.com/watch?v=SSiKVAhjcyI   

Annar þáttur - Fjósamenn á fiskislóð:

Þriðji þáttur - Helvíti Húsavíkur-Jóns:

 ´

http://www.youtube.com/watch?v=v2AH8YnLEzc

Fjórði þáttur - Blóðskammarþjóðfélagið:

http://www.youtube.com/watch?v=KuJQNQKjfpU

Umræðuþáttur í sjónvarpssal um söguskoðun Íslendinga:

http://www.youtube.com/watch?v=zAWIodWsNgQ

meira...
 

4. janúar 2013 22:00

Bíó dagsins

Návígi á norðurslóðum - Íshafsskipalestirnar og ófriðurinn 1942-1945. from Magnus Thor Hafsteinsson on Vimeo.

meira...
 

31. desember 2012 16:52

„...og fór á Þjótinn og stóð þar...“

Strand Barðans RE við Akranes

Togarinn Barðinn RE strandaði á skeri við Akranes árið 1931 í blíðskaparveðri. Skipstjórinn tók mið af gulu húsi í landi samkvæmt dönsku lóðsbókinni. Það átti eftir að reynast afdrifaríkt.

Að morgni 21. ágúst árið 1931 var togarinn Barðinn RE 274 að veiðum á miðju Sviðinu svokallaða, þekktum aflamiðum í Faxaflóa um 7 sjómílur vestur af Akranesi. Það var blanka logn og glaða sólskin þennan síðsumarsdag. 

Barðinn var smíðaður í Englandi árið 1913. Togarinn var 415 brl., búinn 700 hestafla þriggja þjöppu gufuvél. Hingað til lands kom hann sumarið 1925 þegar útgerðarmenn á Þingeyri sem allir höfðu eftirnafnið Proppé keyptu hann og gáfu nafnið Clementína ÍS 450. Árið eftir var nafni skipsins breytt í Barðinn ÍS 450. Haustið 1929 var togarinn seldur til Reykjavíkur. Hélt hann áfram sama nafni en fékk einkennisstafina RE 274. Þessi kennimerki bar hann þegar hann steytti á Þjótnum 21. ágúst 1931.

Laust fyrir hádegi ákvað skipstjórinn að hætta veiðum og halda til  Akraness. Trollið var híft um borð, mennirnir á vakt hófu að gera að aflanum og Barðinn hélt til lands.  Brátt sigldi togarinn á 7 – 8 sjómílna hraða með beina stefnu á suðurenda Akrafjalls.  Ársæll Jóhannsson skipstjóri (f. 1893 – d. 1974) hafði verið með skipið í tæpt ár. Hann var 37 ára gamall. Fyrir 10 árum hafði hann lokið skipstjórnarstigi 3. stigs frá Stýrimannaskólanum í Reykjavík. Ársæll var einn í brú Barðans á siglingunni til Akraness. Þeir voru alls 19 um borð, en nú hafði Ársæll tekið þá ákvörðun að fjölga um einn í áhöfninni. Hann hafði hug á því að reyna frekar fyrir sér með afla á heimamiðum Akurnesinga þó hann þekkti þáu lítið. Á Skaganum var hins vegar maður sem gat sinnt hlutverki fiskilóðs á þessum slóðum. Hann skyldi nú sóttur áður. Ársæll skipstjóri taldi sig vita hvernig haga ætti innsiglingu til Akraness þegar komið væri að landi úr vestri þó hann væri lítt kunnugur á siglingaslóðum við Skipaskaga.

Upplýsingar úr dönsku lóðsbókinni

Um borð var venjulegt sjókort yfir Faxaflóa sem menn notuðu við fiskveiðar. Ársæll sá þó ekki ástæðu til að rýna í það, en hélt sig við stýrið enda einn í brúnni. Þó að danska leiðsögubókin Den islandske lods, sem innihélt upplýsingar um siglingaleiðir og hafnir við landið væri ekki til um borð, þá mundi Ársæll glöggt hvað í henni stóð um innsiglinguna til Akraness. Halda átti stefnu á suðurenda Akrafjalls þar til komið var í þá línu að Brautarholtskirkju á Kjalarnesi bæri í rætur Esju „Esja S­lige Affald“ um kirkjuna. Þá átti að beygja og halda þessu merki sem bakmerki norður eftir þar til „gult hús kom upp fyrir rætur Akrafjalls“. Eða eins og sagði í dönsku leiðsögubókinni – „Akrafjall N­lige Affald til et kendeligt gult Hus“. Í þessu síðara merki átti að beygja inn á Krossvík og þar með var komið á leiðarenda.

Kort sem sýnir þau merki sem miða átti við samkvæmt lóðsbókinni „Den islandske lods“ þegar siglt var inn á Krossvík við Akranes. Skipin áttu að sigla í mynni Hvalfjarðar þar til Brautarholtskirkju bæri í Esjurætur (lína A). Þá áttu þau að beygja og fylgja þeirri stefnu að Brautarholtkirkju bæri í fjallsræturnar beint aftur af skipinu. Miðið leiddi fyrir sunnan Þjótinn og einnig skerin út af flösunum vestast á Akranesi. Þannig skyldi sigla þar til komið væri að næsta miði sem var að „gult hús á Akranesi kæmi upp fyrir rætur Akrafjalls“. Þetta var gamla prestsetrið að Görðum (lína B). Þá átti að beygja þvert á stjórnborð og sigla inn á Krossvík eftir þessari línu. Skipstjóri „Barðans“ miðaði hins vegar við bæjarhúsin á Krossi (rauða línan). Þegar þau bar í fjallsræturnar beygði hann á stjór og lenti þá á Þjótnum. Kortagerð eftir kortum Sjómælinga Íslands: Árni Þór Vésteinsson, deildarstjóri hjá sjómælingasviði Landhelgisgæslunnar.

Gula húsið

Ársæll skipstjóri horfði ákaft til lands þegar nálgast tók Akranes. Þegar hann leit út um bakborðsgluggana á stýrishúsinu sá hann hvítmálaðan Akranesvitann.  Þorpið sást nú vel. Þar bjuggu um 1.300 manns á lágum flötum odda. Þarna sá Ársæll gult hús á bakkanum innan við þorpið. Þetta hlaut að vera gula húsið sem nefnt var í  Den islandske lods. Ársæl rak ekki minni til að hafa heyrt að nein sker væru á siglingaleiðinni vestanvert á Krossvík. Það var liðinn rúmur klukkutími frá háflæði og því byrjað að falla út. Ársæll leit ekki á kompásinn, né heldur athugaði hann sjókort. Veðrið var svo gott og skyggnið frábært. Hann mundi glöggt hvaða leiðbeiningar stóðu í lóðsbókinni og efaðist ekki augnablik um að hann væri að sigla eftir réttum merkjum. Gula húsið blasti jú við honum. Þetta gat ekki verið einfaldara.

Strandið

Klukkan 12:45, réttum þremur stundarfjórðungum eftir að Barðinn hóf siglinguna af Sviðinu til Akraness fékk skipið skyndilega á sig mikið högg. Öllum dauðbrá um borð. Hvað hafði gerst? Skipið sat fast, þeir hlutu að hafa strandað á blindskeri. Ársæll skipstjóri gaf fyrirskipun um að senda loftskeyti  til Reykjavíkur og biðja um hjálp til að draga skipið af skerinu. Það hélt áfram að falla út og skipið tók að halla.

Skerið Þjótur rétt utan Krossvík við Akranes hefur yfir sér nokkurn dul­úðarblæ þar sem oft brýtur mikið á því í stormum. Þetta eru í raun fjórir skerkollar þar sem Þjótur og Fornajaðarsboði eru stærstir. Eins og sjá má er dýpið ekki mikið um­ hverfis skerin. Kortagerð eftir kortum Sjómælinga Íslands: Árni Þór Vésteinsson, deildarstjóri hjá sjómælingasviði Landhelgisgæslunnar.

Klukkan 13:30 var hallinn orðinn svo mikill að Ársæll ákvað að láta áhöfnina fara í björgunarbáta. Hann bað stýrimann og 1. vélstjóra að verða eftir með sér um borð í Barðanum. Karlarnir fóru í skipsbáta, en héldu sig í grennd við strandaðan togarann viðbúnir að taka yfirmenn sína með sér ef allt færi á versta veg og skipið sykki.

Vélstjórinn og stýrimaðurinn fóru um skipið og leituðu leka. Þeir urðu ekki varir við að sjór væri kominn í skipið. Skipstjórinn ákvað þá að kalla karlana um borð í skipsbátunum aftur um borð. Áhöfnin ætlaði að freista þess að losa sjálf skipið af skerinu. Það hélt áfram að falla út og hallinn jókst stöðugt á skipinu.

Sjór kominn í skipið

Klukkan 15:30 urðu þeir varir við að sjór var kominn í togarann. Dælur voru gangsettar en það gagnaðist lítið. Framhluti Barðans hallaðist nú út af skerinu niður á við. Afturendinn hallaði hins vegar upp eftir því sem lækkaði í sjó með útfallinu. Dælurnar náðu ekki sjónum sem safnaðist í framskipið við þessar aðstæður. Mennirnir vissu að þeir voru komnir í mjög hættulega klípu. Í örvæntingu reyndu þeir að tengja hjálparslöngu frá dælunum fram í skipið. Þetta stoðaði lítið.

Klukkan 16:15 barst nýtt skeyti frá Barðanum til útgerðarinnar í Reykjavík. Sjór kæmist brátt að ljósavélinni. Beðið var um að togarinn Gyllir eða annað gufuskip kæmi til hjálpar. Karlarnir reyndu að ausa og dælurnar gengu án afláts. Allt kom fyrir ekki.  Klukkan 16:45 neyddust vélstjórarnir  til að drepa á ljósavélinni. Hún sló þá í sjó. Enn var ausið en klukkan 18:00 gáfust menn upp. Dælan var látin vera í gangi en Ársæll skipstjóri skipaði mönnum sínum að fara aftur í bátana. Sjálfur varð hann eftir um borð, og eins og í fyrra skiptið með stýrimanni og 1. vélstjóra.

Önnur skip koma á vettvang

Eina vonin nú var að önnur skip kæmu og hjálpuðu til við að dæla úr Barðanum. Þeir sáu að dráttarbáturinn Magni nálgaðist frá Reykjavík. Nokkru lengra í burtu sáu þeir togara færast nær. Það var Gyllir. Magni lagðist upp að Barðanum klukkan rúmlega 19:00. Slöngum var strax komið yfir. Dælur Magna hófu að pumpa sjónum úr togaranum. Gyllir kom skömmu síðar. Reynt skyldi að draga Barðann lausan. Frá klukkan 20:00 var gengið frá dragstrengjum frá skut Barðans í Gylli. Magni dældi stöðugt. Loks klukkan 23:35 reyndi Gyllir að kippa í Barðann. Togarinn haggaðist ekki. Mennirnir skynjuðu að baráttan var töpuð þegar þeir uppgötvuðu að sjór var tekinn að renna milli forlestar og afturlestar. Gyllir lét af tilraununum til að draga Barðann af skerinu. Togarinn hélt aftur til Reykjavíkur. Hér var ekkert frekar fyrir þá að gera.

„...og fór á Þjótinn og stóð þar...“

Ársæll og menn hans vissu nú að þeir höfðu steytt á skerinu Þjót. Þeir á Magna höfðu tjáð þeim að Barðinn hefði siglt á blindsker sem alla jafna sæist þegar bryti á því. En í þetta sinn hefði ekkert sést þar sem sjórinn var svo sléttur. Ársæll skipstjóri skynjaði að hann hafði gert mistök, en hann skildi ekki hvers vegna. Hann hélt sig hafa fylgt siglingaleiðbeiningum til hins ýtrasta. Nú var þó ekki mikill tími til að velta þessu fyrir sér. Magni hélt áfram að dæla sjó úr Barðanum þó þetta liti mjög illa út. Skipið seig stöðugt meir niður að framan eftir því sem yfirborð sjávar lækkaði með útfirinu. Allir menn um borð í Barðanum fóru yfir í Magna. Með sér tóku þeir allar sínar persónulegu pjönkur, föt og plögg.  

Akurnesingar höfðu að sjálfsögðu orðið varir við það úr landi hvað væri að gerast. Fréttin um að togari væri strandaður á Þjótnum fór eins og eldur í sinu um bæinn. Benedikt Tómasson skipstjóri í Skuld (f. 1897 – d. 1961) færði dagbækur samviskusamlega.  Að kveldi þessa dags gefur að líta þessa færslu: „Föstudagur 21. ágúst 1931. Stilt og bjart veður. Togarinn Barðinn úr Reykjavík ætlaði að sækja mann hingað en fór á Þjótinn og stóð þar. Magni reyndi að ná honum en tókst ekki“.

Öll von úti

Akurnesingar lögðust til hvíldar um kvöldið en úti á Þjótnum hélt dramatíkin áfram. Klukkan var langt gengin í tvö um nóttina þegar hætt var að dæla sjó úr skipinu. Það seig hratt á ógæfuhliðina. Barðinn var að renna af skerinu og sökkva. Klukkan þrjú um nóttina var framskip togarans komið í kaf alveg aftur að stjórnpalli. Skipstjórinn á Magna gaf upp alla von. Árla morguns, klukkan rúmlega sex, gaf hann skipun um að yfirgefa strandstaðinn og stefndi dráttarbátnum til Reykjavíkur. Um borð var öll áhöfn Barðans nema Ársæll skipstjóri, 1. vélstjóri og tveir hásetar. Síðar um morguninn gáfust þeir einnig upp. Engu yrði bjargað úr þessu.

Barðinn, sokkinn til hálfs á Þjótnum. Myndin er sennilegast tekin daginn eftir strandið, árdegis 22. ágúst. „. . . er sokkinn niður að framan aftur að (brú), afturendinn uppí loftið”, skrifaði Benedikt í Skuld í dagbók sína þennan dag. Myndirnar af Barðanum á Þjótnum eru úr safni Akurnesingsins Ólafs Frímanns Sigurðssonar sem varðveitt er á Ljósmyndasafni Akraness. Þetta safn er mikill fjársjóður. Sjá heimasíðu þess með því að smella hér. Skoða má þessar myndir af skipinu á skerinu í aðeins stærra formi ef smellt er á þær.

Þessi mynd sýnir glöggt víra sem hanga niður frá skut hins strandaða skips. Þessi vírar voru eflaust notaðir þegar reynt var að draga skipið af Þjótnum. Við sjáum einnig á þessari mynd og öðrum af strandstað, að einungis annar af tveimur björgunarbátum (stjórnborðsbáturinn) hefur verið settur út. Bakborðsbáturinn er enn á sínum stað.

Það hefur verið hörmuleg aðkoma að þessu fallega skipi þennan ágústdag yfir rúmum 80 árum. Í fjarska sést Esjan og Kjalarnes.

Barðinn hefur verið nýkominn úr botnhreinsun þegar slysið varð. Á ljósmyndunum má glöggt sjá að stýri skipsins liggur í bakborð. Kannski reyndi skipstjórinn að beygja af skerinu þegar skipið lenti á því? Norðurhluta Akrafjalls með Geirmundartind ber í skipið.

Akurnesingar höfðu að sjálfsögðu fylgst með úr landi og nokkrir þeirra haldið út í bítið til að fylgjast með atburðum. Þennan dag greindi Morgunblaðið frá strandinu. Þetta var stórfrétt. Eitt stærsta fiskiskip landsmanna strandað uppi á Akranesi: „Togarinn sást vel hjeðan úr Reykjavík, og var auðsjeð hjeðan kl. um 6 í gærkveldi, að hann hallaðist mikið og bar hátt á honum á skerinu. Togarinn er vátrygður hjá Sjóvátryggingafjelagi Íslands“.

Barðinn kominn á kaf

Ekki er að sjá að nokkuð hafi verið aðhafst daginn eftir strand Barðans í þá veru að ná skipinu af skerinu, enda vafalítið vonlaust verk eins og komið var. Morgunblaðið hélt áfram að flytja landsmönnum fréttir af slysinu. Þennan dag blasti þessi fyrirsögn við lesendum:  „Barðinn – Vonlítið að hann náist út“.

Morgunblaðið flutti landsmönnum  ítarlega frétt 23. ágúst 1931.

Fréttin var afdráttarlaus: „Í blaðinu í gær var frá því skýrt að tvö skip voru í fyrrakvöld komin á vettvang til þess að reyna að bjarga Barðanum af Þjótnum, hafnarbáturinn Magni og togarinn Gyllir. Er hafnarbáturinn Magni kom að Þjótnum kl. að ganga sjö á föstudagskvöld, voru skipverjar af Barðanum allir í skipsbátunum, og höfðu verið þar um hríð, því þá var togarinn farinn að hallast svo mikið á skerinu, og kominn svo mikill sjór í hann, að búast mátti við því, að hann kynni að sökkva skyndilega. Var nú tekið til óspiltra málanna að dæla úr togaranum. Tókst þá að dæla úr lestarrúminu, en Magni hafði ekki við að dæla úr vjelarrúminu. Um miðnætti á laugardagsnótt var gerð tilraun til þess að draga togarann af skerinu. Var sín dráttartaugin sett í hvort skipið, Magna og Gyllir. En Barðinn bifaðist ekki. Aftari helming­ur Barðans var á skerinu, en fram­endinn stóð fram af því. Er hætt var tilraunum þessum, var haldið áfram að dæla úr skipinu. En nú höfðu dælurnar ekki við, skipið fyltist af sjó, og varð þá svo fram þungt, að klukk­an að ganga þrjú um nóttina, stakkst það fram af skerinu, svo stefni þess stendur í botni, en afturendinn upp úr sjó. Gyllir sneri nú til Reykjavíkur, en Magni kom ekki fyr en kl. 8 í gærmorg­un, og þá með skipshöfn Barðans, nema skipstjóra og vjelstjóra. Þeir komu síðar með vjelbát. Er skipverj­ar af Barðanum fóru í bátana, tóku þeir allan farangur sinn með sjer. En veiðarfæri skipsins voru ekki tekin, sakir þess, að allir bjuggust þá við því að skipið næðist út. Sker þetta, Þjóturinn, sem Barðinn strandaði á, er, að sögn 3 klettahnjótar, svo sem mótorbátslengd hver. Á skeri þessu brýtur altaf, nema þegar sjór er ládauður, eins og hann var í þetta sinn. Barðinn var smíðaður í Eng­landi árið 1913, 416 smálestir að stærð. Eigendur h. f. Heimir hjer í Reykjavík. Með veiðarfærunum og afla var skipið vátrygt fyrir kr. 270.000. Farið hefir verið fram á, að Ægir kæmi á vettvang í dag, til þess að athugað yrði enn hvort nokkur von sje til þess að ná skipinu út“.

Togarinn virðist hafa legið á skerinu 23. og 24. ágúst því þann dag skrifar Benedikt í Skuld eftirfarandi í dagbók sína: „Vestan strekkingur með kalsa. Varðskipið „Ægir“ kom hingað til að líta á Barðann enn hefur víst ekki litist á því hann fór sem sagt samstundis og hann ( Barðinn) alveg orðinn strand“. Daginn eftir, þann 25. ágúst dró síðan til tíðinda því nú skrifaði Benedikt þetta: „Sunnan stormur og væta. Nú er Barðinn alveg kominn í kaf og er farið að reka úr honum ímislegt smávegis, tunnur og fl. Aungvu hefur verið bjargað úr honum og er það alveg sérstakt í annari eins blíðu og undanfarið hefur verið. Varðskipið „Ægir“ kom í morgun og leit yfir strandstaðinn og fór svo vestur án þess að gera nokkuð“.

Barðinn var horfinn í sína votu gröf. Um borð voru 800 körfur af fiski, 15 – 20 tonn af ís og nokkuð af kolum.

Áfall vekur upp spurningar 

Mönnum var að vonum brugðið eftir tap Barðans. Heimskreppan var komin til Íslands. Atvinnuleysi fór vaxandi. Það var mikið áfall fyrir fátæka þjóð að missa svo verðmætt atvinnutæki. Strandið varð Morgun­blaðinu tilefni til hugleiðinga sem birtust undir fyrirsögninni Strand þann 29. ágúst:

„Menn harma það, sem eðlilegt er, þegar íslensk sjómannastjett, íslenska þjóðin missir eitt af veiði­skipum sínum eins og Barðann um daginn, sem fyrir fádæma slysni rakst á blindsker hjer úti í Flóanum. Við strand, sem þetta missa menn atvinnu, framleiðslan minkar, o. s. frv.“

Blaðið hafði greinilega áhyggj­ur af því að slæm afkoma togaraút­gerðar fældi athafnamenn frá því að leggja fé í slíkan útveg: „En hvernig fer ef landsmenn hætta að leggja fje í veiðiskip og útgerð? Hvernig fer þegar reynslan hermir, að útgerðin er orðin svo dýr, að hún gefur eigend­um veiðitækjanna ekki annað en tap? Þegar öll arðvonin hverfur í háar kaupgreiðslur, tolla og skatta, þrátt fyrir alla fiskauðlegðina skamt frá landsteinum? Því hvað stoðar, þó mikill sje aflinn, ef tilkostnaður við útgerðina er orðinn svo mikill, að fyrirsjáanlegt tap er á rekstrin­um, hvað lítið sem út af ber? Þegar landsmenn hætta að leggja sparifje sitt í framleiðslutæki þjóðarinnar, er framförum og velmegun vorri siglt í strand. Er ekki þjóðarskútan okkar á reki einhvers staðar nálægt því blind­skeri?“

Þetta voru spurningar sem allt eins gætu átt við í dag rúmum 80 árum síðar.

Réttarhöldin

Tap Barðans fékk vissulega eftirköst. Sjópróf voru haldin. Úr varð dómsmál sem fór alla leið fyrir Hæstarétt. Ársæll greindi þar frá siglingu sinni til Akraness og hvaða merkjum hann hefði fylgt. Skipstjórinn sagði að hann hefði ekki vitað af neinum grynningum eða skerjum vestan til á Krossvík innan við Flösina. Hann hefði ekki siglt eftir kompás eða athugað sjókort, því hann var sannfærður um að hann mundi öll merki á innsiglingunni rétt og í svo björtu veðri væru þau auðséð af hafi. Ársæll sagði sjódómnum einnig frá því að Akurnesingar hefðu upplýst sig eftir strandið um að gula húsið sem hann hafði miðað við í innsiglingunni hefði verið sveitabærinn Kross. Ársæll sagði að þetta hefði verið eina gula húsið sem hann sá er hann miðaði á land.

Í framhaldi af þessu fékk sjódómurinn varðskip til að fara á vettvang strandsins og athuga málið. Í ljós kom að með gula húsinu sem nefnt var í leiðarlýsingu dönsku lóðsbókarinnar sem Ársæll hafði numið af, var átt við hið forna prestsetur að Görðum. Þetta steinhús hafi verið byggt fyrir um hálfri öld og réttilega haft gulan lit. En fyrir tíu árum hefði það hins vegar verið málað hvítt. Bæjarhúsið á Krossi sé hins vegar gult, og eina húsið með þeim lit sjáanlegt af hafi austan Akranesþorps. Skipherra varðskipsins taldi einsýnt að Ársæll hefði miðað bæjarhúsið að Krossi í svokallaða Reynisása í miðju Akrafjalls í staðinn fyrir að prestsetrið Garða hefði átt að bera í norðurrætur Akrafjalls þegar beygja átti inn á Krossvíkina.

Dómur kveðinn upp

Þann 20. desember 1932 var dómur kveðinn upp í Hæstarétti. Í dómsorðum sagði meðal annars: „Líkur benda til, að hið oftnefnda gulmálaða hús, sem hafði einmitt þau einkenni, sem greind eru í sjókortinu og leiðarbók frá 1927, hafi leitt kærðan í þá villu, að hann tók ranga innsiglingarleið og setti skip sitt í strand. Á aðra hlið hefir hinn hábjarti dagur, sumarblíðan og hinn ládauði sjór, sem var svo spegilsléttur, að ekkert braut á Þjót, en svo gerir jafnan ef nokkur hreyfing er í sjó, deyft hvöt kærðs til að gæta þeirrar varúðar, sem verður að vera sívakandi hjá hverjum skipstjórnarmanni, sem siglir um slóð, þar sem sker og grynningar eru. Og sjórétturinn telur það gáleysi af kærðum að sigla í höfn, sem hann er í rauninni lítt kunnur, án þess að hafa annan mann við stýri, svo hann gæti sjálfur athugað stefnur og mið inn í höfnina eftir sjávaruppdrættinum, sem honum bar að hafa við hönd, og áttavitanum. Þá er það og yfirsjón af kærðum að draga eigi úr ferð skipsins nógu tímanlega þótt hann í nánd við innsiglinguna vissi af skeri, sem hann veit eigi mið á [aths. greinarhöfundar: þetta stangast á við framburð Ársæls en hann sagði að hann hefi ekki vitað af skerinu], en heldur áfram með sömu ferð inn á skipaleguna aðeins eftir minni sínu, í stað þess að biðja um hafnsögumann.“

„Hirðuleysi og yfirsjónir“

Í desember 1932 dæmdi Hæstiréttur Ársæl Jóhannsson skipstjóra fyrir brot á siglingalögum „yfirsjónir og hirðuleysi“. Hann fékk 600 króna sekt eða 30 daga fangelsi ella, og var látinn greiða verjanda sínum málskostnað. Ársæll, sem hafði að baki fjögurra ára farsælan feril sem stýrimaður á togurum og þrjú ár sem skipstjóri bæði fyrir og eftir þetta strand, slapp hins vegar við að verða sviptur skipstjórnarréttindum.

Ástæðan fyrir því var sú að réttilega þótti sannað að á löggiltum sjókortum þessa tíma  „...hefði verið gefin upp röng lýsing á ónafngreindu húsi sem innsiglingamerki á Krossvík, en lýsingin á heima við hús, sem hægt er að miða í sama bakmerki sem hið rétta hús, Garðahús, skammt frá hinni réttu innsiglingaleið“.

Að Skagamenn höfðu tekið sig til og málað prestsetrið að Görðum hvítt í stað þess að halda gula litnum hafði þannig leitt til að Íslendingar töpuðu einum af sínum fínustu togurum.

Þetta ætti að kenna mönnum þá lexíu að hrófla varlega við kennileitum sem gegna hlutverki þekktra siglingamerkja.

Gamla prestsetrið að Görðum á Akranesi sem Skagamenn máluðu hvítt með afdrifaríkum afleiðingum. Húsið var um árabil notað sem líkhús og síðar safnahús Byggðasafnsins. Hér er það í slíkri þjónustu.

Í dag hefur þetta hús verið gert upp og fært til upprunalegs horfs með mikilli prýði. Það er nú sveitarsómi þar sem það stendur enn á safnasvæðinu að Görðum á Akranesi. Gamli guli liturinn er aftur kominn á húsið en það er þó ekki lengur notað sem mið fyrir innsiglinguna í Akraneshöfn. Þar hafa nýrri aðferðir í siglingafræði fyrir löngu leyst þær gömlu af hólmi.

Heimildir:

Grein þessi byggir á lengri ritgerð minni sem birtist í Árbók Akurnesinga árið 2008. Vísast í heimildaskrá þar. Þá ritsmíð má sjá með því að smella hér.  

meira...
 

22. desember 2012 06:00

Gamla brúin þá og nú

Mig langar að hefja þessa færslu á að setja inn tvær ljósmyndir sem eru teknar með 70 ára millibili.

Fyrr á þessu ári fann ég þessa gömlu svarthvítu ljósmynd af íslenskri brú. Hana hafði ég hvergi séð áður. Ég braut mikið heilann um hvar þessi brú gæti verið, taldi að hún hefði verið í Hvalfirði eða annars staðar á Vesturlandi en kom henni ekki fyrir mig. Það var ekki fyrr en með hjálp staðkunnugra og glöggra manna á borð við Jónas Guðmundsson á Bjarteyjarsandi í Hvalfirði að brúin fannst.

Þetta er gamla brúin yfir Fossá í Hvalfirði, smíðuð einhvern tímann á árunum fyrir seinna stríð en aflögð árið 1957. Þá var vegurinn var færður niður að sjó þar sem ný brú var smíðuð rétt ofan við árósinn. Smellið á myndina til að sjá hana stærri.

Hér er mynd af brúnni tekin frá sama sjónarhorni 70 árum síðar, í október síðastliðinn. Ef smellt er á hana má sjá meira af henni og nánasta umhverfi.

Það getur oft verið mjög gaman að koma á staði og bera þá saman í nútímanum við gamlar ljósmyndir. Mér þótti það mikil upplifun að finna þessa gömlu brú í haust og horfa á hana með gömlu ljósmyndina í höndunum og reyna að átta mig á því hvernig þetta hefði litið út á miklum hættu- og alvörutímum sjö áratugum fyrr.

Brúin er á ákaflega fallegum stað þar sem Fossáin fellur um þröngt og alldjúpt gljúfur nokkuð fyrir ofan þar sem þjóðvegurinn um Hvalfjörð liggur í dag. Vegagerðamenn hafa valið henni stæði þarna því þar var stutt að brúa yfir gljúfrið. En að sama skapi hefur vegurinn að brúnni vestan frá verið stórhættulegur. Það er komið fyrir klettaklif, tekin kröpp beygja og svo er afíðandi halli niður að brúnni og beygt inn á hana. Á vinstri hönd er djúpt gljúfrið og viss dauði ef eitthvað fer úrskeiðis. Þarna voru engin vegrið.

Á gömlu myndinni yst til vinstri sjáum við þennan vegarkafla framhjá klifinu. Sjötíu árum síðar hefur hrunið svo mikið af grjóti úr því að vegurinn er næstum horfinn. Tré hafa skotið rótum. Náttúran er að afmá öll ummerki um að þarna hafi farartæki ekið þjóðleið um miðbik síðustu aldar.

Gamla brúin hangir þó enn uppi þó hún hafi ekki verið notuð í 55 ár. Yfir hana hefur verið sett lítil göngubrú úr timbri svo ferðalangar yrðu sér ekki að fjörtjóni við að fara yfir þá gömlu. Líkast til hefur gólfið í brúnni verið farið að gefa sig. Gróðurinn hefur gripið alla þá festu sem hann hefur fundið á mannvirkinu og hægt og bítandi er náttúran sömuleiðis að vinna á því.

En hvað sjáum við á gömlu myndinni sem er tekin þegar brúin var á blómaskeiði sínu? Þessi mynd er líklegast að vetrar-, vor- eða haustlagi annaðhvort 1942 eða 1943.

Þarna er breskur herflokkur við æfingar. Þeir virðast vera að þjálfa sig í að koma sprengiefni fyrir undir brúnni. Fjórir þeirra eru niðursokknir í þetta á meðan félagar þeirra eru á varðbergi með brugðnar skammbyssur, viðbúnir ef óvinurinn skyldi koma. Einn er svo djarfur að hann hangir undir brúnni yfir djúpu gljúfrinu og ískaldri Fossánni á meðan hann kemur væntanlega einhverri vítisvél fyrir.

Bretar stunduðu æfingar í norðurslóðahernaði hér á landi. Um tíma var þeim möguleika haldið opnum að gera innrás af hafi í Norður-Noregi. Þar voru gerð nokkur strandhögg. Allt þetta ýtti undir ótta Þjóðverja við slíka innrás á þessum slóðum. Ekki bætti svo úr skák þegar falskir njósnarar, Íslendingar sem Þjóðverjar töldu að störfuðu fyrir þá en unnu í raun fyrir Breta, sendu falskar upplýsingar héðan um liðsafnað hér á landi til norðurslóðahernaðar.

Hér eru fleiri myndir, mjög sennilega af þessum sama herflokki í Hvalfirði. Líklega eru allar myndirnar teknar sama dag. Mennirnir virðast hafa gengið með búnað sinn frá Hvítanesi upp að brúnni yfir Fossá.

Herflokkurinn á göngu inn með Hvalfirði frá Hvítanesi að Fossá. Hlíðar Reynivallaháls í bakgrunni. Smellið á mynd til að sjá hana stærri.

Stoppað í viðbragðsstöðu. Menn með byssur á lofti, tveir virðast með vígvallarsíma. Smellið á mynd til að sjá hana stærri.

Herflokkurinn gengur inn með ströndu Hvalfjarðar í átt að Fossá. Í gráskímunni á firðinum má sjá skip sem liggja undan Þyrilsnesi. Þarna er líka Þyrillinn og Múlafjall. Foringi með göngustaf fer fyrir hópnum. Mennirnir hafa axlað símavír eða sprengjuvír á stöng sem þeir bera sín á milli. Kannski var það vírinn til að "sprengja" brúna yfir Fossá? Við sjáum að greina má þessa sömu menn með vírinn og foringjann með göngustafinn á myndinni hér fyrir ofan af hópnum sem gengur inn með hlíð Reynivallaháls. Smellið á mynd til að sjá hana stærri.

Það er mikill fjársjóður falinn í þessari sögu allri. Þessar sjötugu ljósmyndir kalla til okkar úr fortíðinni.

Gamla brúin yfir Fossá sem einn gráan vetrardag fyrir 70 árum var æfingarskotmark breska herflokksins gæti líka sagt okkur margt kynni hún að tala. 

Eins og það var gaman að finna hana og bera saman við gömlu ljósmyndina þá er líka synd að sjá hvernig hún er orðin í dag.  

meira...
 

20. desember 2012 23:58

Íslenskir fiskimenn í Noregi

19. desember 2012 21:10

Gamlar hetjur loks heiðraðar

Gleðifregnir berast í dag þeim sem tóku þátt í Íshafsskipalestunum til og frá Norðvestur Rússlandi og aðgerðum þeim tengdum. Fjölmargir þessara manna höfðu viðkomu hér á Íslandi. 

David Cameron forsætisráðherra Breta hefur nú tilkynnt að þeim verði nú loks veitt sérstakt heiðursmerki fyrir þáttökuna. Það hefur verið mörgum gömlu mannanna mikið hjartans mál í mörg ár að fá slíka opinbera viðurkenningu fyrir störf sín og þær hættur sem þeir lögðu sig í.

Nú hefur loks verið bætt úr þessu máli þó seint sé. Þannig er framlag þeirra sem tóku þátt í þessum miklu viðburðum á norðurslóðum loks viðurkennt . Um leið fá sjálfir atburðirnir enn frekar þann sess sem þeim svo sannarlega ber í sögunni.

Fáir af þeim mönnum sem tóku þátt eru þó enn á lífi í dag enda um 70 ár liðin. Ég var svo lánsamur að hitta nokkra þeirra þegar þeir komu hingað sumarið 2008.

Þetta voru flottir karlar og minnistæðir.

Hér er frétt Daily Mail frá í dag.

Hérna fyrir neðan er svo sjónvarpsfrétt frá í sumar um þetta mál. Það var farið að valda bresku ríkisstjórninni hálf neyðarlegum vandræðum því málstaður gömlu mannanna naut mikillar samúðar meðal almennings og í fjölmiðlum.

David Cameron og ríkisstjórn hans fá fallegt prik fyrir að heiðra gömlu mennina eins og þeir hafa svo sannarlega átt skilið í öll þau ár sem liðin eru síðan þeir færðu sínar fórnir. 

18. desember 2012 23:00

Hryðjuverk í nafni Evrópudraums

Í bók minni Návígi á norðurslóðum lýsi ég meðal annars því hvernig Þjóðverjar lögðu nyrstu héruð Noregs í rústir á undanhaldi sínu síðasta haust styrjaldarinnar 1944. Gríðarlegt tjón var unnið þar sem allt var eyðilagt og ekkert skilið eftir. Hús og önnur mannvirki í blómlegum fiskimanna- og bændabyggðum voru gereyðilögð, búsmali drepinn og fólk rekið suður á bóginn. Þjóðverjar gerðu þetta að hluta til vegna þess að þeir vildu hindra innrás af hafi meðal annars frá Íslandi. Njósnarar hér á landi voru látnir leka fölskum upplýsingum um að slíkt stæði fyrir dyrum og Adolf Hitler óttaðist þetta. Eyðing Finnmerkur og Norður-Troms í Noregi er hryðjuverk sem síðan hefur að mestu fallið í gleymsku. Þetta var martröð sem stóð yfir allt til stríðsloka. Friðurinn kom til Norður-Noregs með voðaverki sem lýst er í þessum pistli. Frásögnin hér byggir á umfjöllun í 21. kafla bókarinnar.

-----------

Þann 30. apríl 1945, sama dag og Adolf Hitler stytti sér aldur,  lögðu tveir kafbátar frá móðurskipinu Black Watch í Hammerfest. Þetta voru U-318 og U-992.

Báðir kafbátarnir voru að leggja út í leiðangur sem gat vart talist annað en tilgangslaus nú þegar stríðinu var í raun lokið. Leið bátanna lá með ströndinni norður og austur fyrir Norðurhöfða, nyrsta odda Noregs. Um borð í bátunum var hópur manna úr sérsveitum þýska flotans (MEK 35).

Hópseiði er við strönd Barentshafs nyrst í Norður Noregi - austur af Norðurhöfða.

Förinni var heitið að Hópseiði, litlu eiði milli tveggja fjarðarbotna á Nordkyn-nesi sem er austur af Norðurhöfða. Þjóðverjum var kunnugt um að breskir hermenn hefðu sést á þessu eiði. Menn notuðu það gjarnan til að stytta sér leið yfir sjálft Nordkyn-nesið en talið var hættulegt að sigla fyrir það því að þýskir bátar og kafbátar gátu enn verið á ferli. Þjóðverjar voru búnir að brenna Finnmörku haustið áður en óbreyttir norskir borgarar voru enn á þessum slóðum. Kafbátarnir komu að eiðinu og settu menn á land. Það fréttist af komu þeirra. Enn í dag er ekki fyllilega ljóst hvað gerðist en þó er vitað að þýsku hermennirnir tóku sex norska borgara til fanga og skutu þá síðan með köldu blóði. Þetta voru allt óvopnaðir karlmenn. Þrír þeirra voru 16 og 17 ára. Síðan fann einn þýsku hermannanna eiginkonu eins þessara manna og móður eins piltanna. Hún var með börnum sínum í haughúsi fjóss þar sem fjölskyldan bjó eftir að heimili þeirra hafði verið brennt niður haustið áður. Hann nauðgaði konunni fyrir framan börnin.

Morguninn eftir sigldu báðir þýsku kafbátarnir á brott ofansjávar út fjörðinn um leið og hátíðartónlist glumdi frá hátölurum sem höfðu verið settir upp á stjórnpöllum þeirra. Áhafnir kafbátanna og sérsveitarmennirnir fögnuðu því að stríðinu var lokið. Eftir lágu lík mannanna sem höfðu verið myrtir.

Dagurinn var 5. maí 1945. Hjá líkunum höfðu Þjóðverjarnir skilið eftir prentaðan dreifimiða með norskum texta. Þetta voru óundirrituð skilaboð til íbúa Noregs. Hér var á ferð blanda af ávarpi og hótunum sem áttu við þessar skelfilegu kringumstæður að lýsa afstöðu þeirra sem nú voru búnir að tapa stríðinu;

Ákall!

Norskir karlar og konur!

▪Við berjumst og vinnum fyrir ykkur að því að koma á evrópsku ríkjasambandi í framtíðinni.

▪Við lokkum ekki til okkar fólk með súkkulaði né tóbaki. Þvert á móti höfum við sannað vináttu okkar gagnvart ykkur gegnum fimm ára sambúð.

▪Við verndum heimili ykkar gegn blóðugum hryllingi bolsévika.

▪Við verndum heimili ykkar gegn arðráni auðvaldsins.

▪Við tryggjum ykkur fiskimiðin til ykkar eigin nota.

▪Við veitum ykkur atvinnu og mat.

En

▪sá sem tekur stöðu gegn okkur, sá sem styður hin andevrópsku stórveldi England og Ameríku með Sovétrússland í fararbroddi,

▪sá sem tekur stöðu opinberlega eða í laumi gegn okkur á þessum erfiðu tímum fyrir Evrópu,

▪sá sem með flótta á bátum eða yfir landamærin tekur stöðu gegn markmiðum okkar,

▪sá sem opinberlega eða í laumi hjálpar óvininum hérna megin eða handan víglínunnar;

▪ hann er svikari gegn Evrópu og gegn sínu norska föðurlandi og hann skal fundinn sekur og honum eytt hvar sem hann felur sig.

Upphaf dreifimiðans sem skilinn var eftir hjá líkum fiskimannanna sex sem voru myrtir. Sautján börn urðu munaðarlaus í þessari tilraun nasista til að koma þessum boðskap sínum um evrópskt ríkjasamband framtíðar á framfæri. Smellið á myndina til að sjá dreifimiðann í heild.

Með voðaverkunum á Hópseiði kom friðurinn til Norður-Noregs.

-----------

Evróputalið í þessari makalausu yfirlýsingu sem morðingjarnir skildu eftir við lík norsku fiskimannanna var endurómur af þeirri framtíðarsýn fyrir álfuna sem Adolf Hitler hafði básúnað út á stríðsárunum. „Það verður að binda enda á þetta rugl með öll þessi smáríki sem enn eru í Evrópu eins fljótt og auðið er. Markmið baráttu okkar verður að vera að mynda sameinaða Evrópu: Þjóðverjar einir geta í raun komið á skipulagi Evrópu,“ sagði hann á fundi 1943. (Toland, J. Adolf Hitler. Volume II (1976), bls. 875.)

17. desember 2012 06:00

Hví Barentshaf ber sitt nafn

Sumarið 1871 var norsk seglskúta á selveiðum í austanverðu Barentshafi. Septemberdag einn þegar skipverjar voru að eltast við rostunga undan norðausturströnd Novaja Zemlya komu þeir auga á bjálkahúsatóft sem vakti athygli þeirra. Hér á hjara veraldar var þess síst að vænta að rekast á mannvistarleifar. Augljóst var að margt manna hafði dvalið í húsinu því greinilega mátti sjá móta fyrir leifum fjölda rúmfleta og skipskistna.

Forvitni Norðmannanna var vakin. Þeir hófu að róta í rústunum. Innan um möl og ís í tóftinni fundu þeir brátt fjölda hluta sem voru svo vel varðveittir að halda mátti að eigendurnir hefðu nýverið horfið á braut. Meðal annars fundu þeir veggklukku, koparpotta, kistil með verkfærum, bunka af kopastungum, fatnað, kertastjaka, bækur, forn siglingatæki, skot- og eggvopn, og margt fleira. Norðmennirnir stöldruðu ekki lengi við, en skipstjóri skútunnar lét menn sína hlaða vörðu á staðnum. Inn í hana lagði hann blikkflösku með bréfi þar sem stóð að hann hefði fundið leifar eftir menn sem hefðu dvalið vetrarlangt á þessum stað. Hann ályktaði að hér hefði verið um að ræða hollenska sæfarann Willem Barents og áhöfn hans, sem neyddust til að dvelja á þessum slóðum veturinn 1596 til 1597.

Hann hafði rétt fyrir sér. Norðmennirnir höfðu fundið einstakar fornminjar sem legið höfðu óhreyfðar í 275 ár.

Könnunarleiðangur Barents og manna hans var þá þegar kominn á spjöld sögunnar. Barentshaf hafði hlotið nafn eftir könnuði sínum, sem teiknað hafði fyrsta kortið af hafsvæðinu og fundið Bjarnarey og Svalbarða. Hann varð fyrstur ásamt mönnum sínum til að reyna vetursetu á eyjunum í Íshafinu.

Reyndar leikur grunur á að íslenskir sæfarar hafði fundið Svalbarða árið 1194 og Rússar hafi einnig vitað um tilvist þessa lands en það er önnur saga.

Barentsleiðangurinn 1596-1597 var ferð mikilla mannrauna og frábærrar sjómennsku. Leiðangursmenn urðu að hafa vetursetu á íshafseyjunum Novaja Zemlya eftir að skip þeirra brotnaði í ís. Þegar voraði sigldu þeir um 400 sjómílur yfir opið haf til mannabyggða.

Svo vel vill til að ítarleg dagbók hefur varðveist frá þessum hollenska leiðangri. Hún er einstæð, skreytt teikningum sem leiðangursmenn sjálfir hafa greinilega átt þátt í að draga upp. Þessi grein byggir að mestu á dagbók leiðangursins.

Dagbókin úr Barentsleiðangrinum var gefin út í Hollandi 1598 ríkulega skreytt með mjög áhugaverðum koparstungum. Nokkrar þeirra eru sýndar hér. Á myndinni hér fyrir ofan eru leiðangursmenn að berjast við hvítabjörninn "í fjögurra glasa stund" í námunda við eyju þá er þeir nefndu Bjarnarey. Þarfnast sú nafngift ekki frekari skýringar við. Vígi bjarndýrsins er nánar lýst af dagbókarhöfundi síðar í þessari grein.

Sægarpar frá Niðurlöndum

Niðurlönd, sem í dag eru betur þekkt sem Holland, voru lítið en öflugt lýðveldi á öndverðri 16. öld. Þetta litla land við Norðursjó var miðja vegu milli stórvelda Evrópu. Það var einkum byggt bændum, sjómönnum og kaupmönnum. Landið var fátækt af náttúruauðlindum og lega þess gerði það að verkum, að verslun og siglinar urðu brátt einn helsti atvinnuvegur landsmanna. Þrátt fyrir að þetta litla land þyrfti stöðugt að glíma við ógnir frá valdagráðugum konungum í nágrannalöndunum tókst því að halda sjálfstæði sínu, og vísindi, listir og viðskipti blómstruðu.

Leitað leiða til Kína

Viðskiptin byggðust á siglingum. Kaupmenn sigldu til framandi landa og keyptu vörur sem þeir seldu síðan annars staðar, einkum til landanna við Eystrasalt. Skip frá Niðurlöndum sigldu til ótal hafna frá innanverðu Miðjarðarhafi til Hvítahafs. Þegar Barents var uppi voru skipverjar á kaupskipaflotanum um 20 þúsund talsins. Niðurlendingar voru meðal annars stórveldi í viðskiptum með síld og veiðum á henni. Í lok 16. aldar áttu þeir 1.500 síldarskútur skipaðar 20 þúsund mönnum. Að auki höfðu 40 þúsund manns í landi viðurværi sitt af síldinni.

Spánverjar og Portúgalir höfðu þróað siglingar og mjög arðvænleg viðskipti við Austurlönd fjær. Niðurlendinga klæjaði í fingurna að fá að taka þátt í þessari verslun. Eina þekkta siglingaleiðin var suður fyrir Afríku. Spánarkonungur taldi sig hins vegar eiga einkarétt á þessari siglingaleið og Niðurlönd voru of veikburða til að leggja út í sjóorustur við Spánverja. Þeir þekktu hins vegar vel til siglinga með Noregsströndum til Norðvestur-Rússlands. Hugmyndin um að finna mætti siglingaleið til Austurlanda austur með norðurströndum Rússlands varð æ áleitnari. Ákveðið var að gera út könnunarleiðangra til að freista þess að finna þessa leið.

Fyrstu leiðangrarnir

Fyrsti leiðangurinn var sendur út sumarið 1595. Sæfarinn Willem Barents var annar af tveim leiðangursstjórum. Hann hafði stundað

Hollensk dugga svipuð þeim og Barents og menn hans fóru á norður í Íshaf fyrir rúmlega 400 árum til að leita norðausturleiðarinnar til Austurlanda fjær.

sjóinn frá blautu barnsbeini og þegar náð að skapa sér nafn sem góður landkönnuður, siglingafræðingur og kortagerðamaður. Skipin náðu til Novaja Zemlya, en urðu þá að snúa aftur við vegna hafíss. Eftir þennan leiðangur töldu menn sig þó vera á réttri leið og nýr og stærri leiðangur með sjö skipum var gerður út sumarið eftir. Barents var stjórnandi. Enn á ný urðu menn að snúa við vegna hafíss við Novaja Zemlya. Könnuðarnir urðu hins vegar margs vísari. Þeir sáu ísbirni og rostunga í fyrsta sinn og lærðist að birnirnir gátu verið varasamir. Eitt sinn þegar mennirnir fóru í land beit ísbjörn höfuðið af einum og reif annan í tætlur. Náttúran var miskunnarlaus á þessum slóðum.

Eyland kallað Bjarnarey

Leiðangurinn sumarið 1595 olli vonbrigðum. Þó var ákveðið að kosta tvö skip til enn einnar ferðar sumarið eftir. Barents stjórnaði öðru skipinu, en skipstjóri að nafni Jan Conerlis Rijp var yfir hinu. Einn mannanna um borð í skipi Barents, Gerrit de Veer að nafni, skráði dagbók í ferðinni. Hún var síðar gefin út í Hollandi (1598) og er einstæð heimild um leiðangurinn, siglingar og mannlíf á þessum tíma (sjá heimildarskrá neðst).

Skipin sigldu frá Amsterdam þann 10. maí 1596.  Þegar komið var norður fyrir Noreg var haldið í norður mun vestar en árin á undan. Einum mánuði eftir brottför sáu þeir land. Þetta var eyja og þar fundu þeir mikið af mávaeggjum sem þeir borðuðu af bestu lyst. Nokkrum dögum síðar sáu þeir hvítabjörn á sundi skammt frá landi. Þeir réru á eftir honum.

Gerrit de Veer skrifar 10. júní: „Við töldum að við gætum kastað snöru um háls bjarnarins en þegar við nálguðumst hann varð hann svo ofsafenginn að við þorðum ekki, svo við rérum aftur að skipinu til að sækja menn og vopn. Við snerum aftur með byssur, atgeira og axir og menn Jan Cornelis komu okkur til hjálpar í skipsbát sínum. Vel mannaðir og vopnum búnir rerum við á báðum bátunum að birninum og börðumst við hann í fjögurra glasa stund því vopn okkar bitu ekki sérlega vel á hann. Við hjuggum meðal annars í bak hans með exi svo að hún stöð föst en þrátt fyrir það synti hann á brott með hana í sér. Við rérum á eftir og að lokum hjuggum við í höfuð hans og gerðum út af við hann. Síðan drógum við hann um borð í skip Jan Cornelis og fláðum hann þar. Skinnið var 12 feta langt. Við snæddum af kjötinu en það fór ekki vel í okkur. Þessa eyju kölluðum við Bjarnarey.“

Hið vonda bragð af Bjarnareyjarbirninum gerði það að verkum að mennirnir lögðu sér hvítabjarnarkjöt ekki oftar til munns.

Svalbarði fundinn

Áfram var haldið og 17. júni í sáu þeir land. „Þetta land var mjög stórt“, má lesa í dagbókinni. Svalbarði var fundinn. Landið var snævi þakið með hvössum fjallatoppum. Barents og menn hans gáfu því nafnið Spitzbergen (Hvössufjöll) og töldu að það hlyti að vera óþekktur hluti af Grænlandi. Þeir sigldu norður með ströndum þess en gáfust brátt upp og sneru suður til Bjarnareyjar á nýjan leik. Þar var haldinn fundur. Menn gátu ekki orðið sammála um hvert skyldi haldið. Barents vildi fara suður á bóginn og síðan í austur í átt til Novaja Zemlya. Hann gerði það en hitt skipið hélt norður til Svalbarða á nýjan leik.

Barents siglir skipi sínu norður með ströndum Novaja Zemlya. Í byrjun ágúst komast þeir norður fyrir eyjarnar. Ísbirnir eru algeng sjón og dagbókin lýsir ýmsum erjum sem mennirnir eiga í við konung Íshafsins þegar þeir fara í land. Þeir fella nokkra birni.   

Klófestir af ísnum

Barents virðist staðráðinn í að finna norðausturleiðina því hann reynir allt hvað hann getur að komast austar. Ísinn eykst hins vegar dag frá degi og í lok ágúst festist skipið og þeir lokast inni.

Ísinn þrengdi að skipinu og lyfti því upp. Leiðangursmenn gerðu sér ljóst að hér yrðu þeir að hafa vetursetu.

Mennirnir gera sér brátt grein fyrir að þeir verði að eyða vetrinum á þessum stað. Dagbókin 9. september: „Það leið að hausti og vetri svo að neyðin þvingaði okkur til að finna leiðir til að gera það besta úr ástandinu með tilliti til árstíðarinnar, hafa vetrardvöl hér í bið eftir vilja Guðs. Okkur fannst rétt að byggja kofa eða hús til að verjast kuldanum og villidýrum þar sem við gætum dvalist eftir bestu getu og lagt málið í hendur Guðs.“

Þeir fara allir í land og finna mikið af rekavið sem þeir geta notað til að byggja bjálkakofa. Í lok október hefur skipið lyfst upp á ísinn og skrokkur þess skemmst.

Veturseta

Skipverjar flytja í kofann með eigur sínar og matvæli úr skipinu. Ljóst er að vistirnar munu engan veginn duga. Í dagbókarfærslu 25. október 1596 má lesa: „Þennan dag skutu menn okkar hvítan ref og fláðu hann. Við borðuðum kjötið sem við höfðum steikt og það bragðaðist eins og kanínukjöt. Sama dag lagfærðum við veggklukkuna svo hún sló. Við bjuggum einnig til lampa sem við létum loga alla nóttina og til þess notuðum við bjarnarfeiti sem við bræddum.“.

Þeir setja upp refagildrur fyrir utan kofann og veiða vel. Melrakkarnir gefa af sér gott skinn og kjöt sem bjargar mönnunum frá því að verða hungurmorða. Dagbókin geymir einnig fjölda frásagna af viðureignum þeirra við bjarndýr sem voru mjög harðar. Um veturinn áttu þeir eftir að hrekja á brott eða fella marga ísbirni sem komu að kofanum.

Þegar verið var að draga síðasta sleðahlassið frá skipinu birtust þrír hvítabirnir. Þeir skipverjar sem komnir voru út á ísinn forðuðu sér skelkaðir um borð í skipið aftur. Einn féll í sprungu og tveir vörðust með spjótum. Birnirnir reyndu uppgöngu í skipið en hurfu að lokum á braut án þess að skaði hlytist af.

Þeir kynda upp með rekavið og kolum frá skipinu. Kuldinn er ógurlegur og brátt er myrkur allan sólarhringinn. Húsið fer á kaf í snjó og mennirnir hírast í því við dauflega vist. Dagbókin 10. desember:  „Þann 10. desember var gott veður og heiður himinn og norðvestan vindur en hræðilega kalt svo að í þakinu, á veggjunum og í kolunum var fingursþykkt lag af ís, já klæðin á líkömum okkar voru hvít af frosti og hrími.“

Kofinn að utan. "Við brenndum kolum og reyndum að halda loftrörinu og hurðinni þéttri til að halda hitanum inni. Þess vegna syfjaði okkur og svimaði og við lá að við svifum inn í eilífðina." Úti við huga menn að refagildrum.

Þannig var umhorfs inni í kofanum sem þeir reistu sér á Novaja Zemlya. Víntunnan til vinstri þjónaði sem eins konar gufu- eða svitabað. Undir þakinu miðju hékk lampi sem logaði dag og nótt. Þegar klukkan í horninu hætti að ganga vegna kuldans urðu íbúarnir að mæla tímann með stundaglasi sem snúið var á 12 tíma fresti. Margir innanstokksmunanna sem sjást á teikningunni fundust tæpum 300 árum síðar í rústum kofans og eru varðveittir á söfnum í dag.

Þeir lokast inni í kofanum vikum saman þegar veðrið er sem verst og verða nær uppiskroppa með eldivið og ljósmeti.

Heimþráin eykst

Með vorinu og hækkandi sól fara þeir að huga að heimferð. Ísa leysir seint, skipið er lekt og ekki lengur siglingahæft. Til að bjarga lífinu verða þeir að nota skipsbátana og freista þess að sigla á þessum smákænum yfir opið haf til Rússlands. Þetta eru um 400 sjómílna vegarlengd. Þótt mennirnir séu máttfarnir af næringarskorti og skyrbjúg eftir veturinn tekst þeim þó að gera skipsbátana klára fyrir siglinguna og draga þá eftir ísnum fram að ísröndinni. Barents leiðangursstjóri hefur um hríð verið veikur af skyrbjúg og þeir flytja hann á sleða til bátanna. Áður skrifar hann bréf þar sem ferðinni er lýst stuttlega. Hann setur það í púðurhorn og skilur eftir í kofanum. Bréfið fannst tæpum 300 árum síðar og var enn læsilegt.

Málverk sem sýnir bæði kofann og skipið fast í ísnum. Óvinurinn, dauður ísbjörn, liggur fyrir utan.

Þann 11. júní 1597 leggja þessir hugrökku landkönnuðir af stað út í óvissuna. Dagbókin segir: „Og þar sem við áttum nú að halda til hafs á tveimur opnum bátum og áttum hættulega för fyrir höndum skrifaði skipstjórinn tvö bréf sem flestir okkar undirrituðu. Hér stóð að við hefðum verið hér lengi við mikla armæðu og mikla erfiðleika og vonað að skipið myndi losna svo við gætum siglt því heim en að þetta heppnaðist ekki þar sem skipið sat sem fastast og tíminn leið og við neyddust til að yfirgefa skipið til að bjarga lífinu og sigldum þaðan á bátunum og fólum líf okkar í Guðs hendur.“

Mennirnir lenda fljótt í vandræðum vegna íss og litlu munar að bátarnir farist.

Barents deyr

Heilsu Willems Barents hrakar ört. Dagbókarritari skrifar 18. júní 1597: „Okkur grunaði ekki að Willem Barents væri svo illa haldinn því meðan við sátum og töluðum saman skoðaði hann kortið sem ég hafði teiknað yfir ferð okkar og kom með fleiri tillögur fram og aftur en svo lagði hann kortið frá sér og sagði við mig; „Gerrit, gef mér að drekka“ og þegar hann hafði drukkið varð hann svo slæmur að hann ranghvolfdi augunum og hann dó svo óvænt að við náðum ekki að kalla í skipstjórann sem var í hinum bátnum.“

Landkönnuðurinn var lagður í óþekkta gröf á Novaja Zemlya. Bátarnir sigla suður með vesturströnd Novaja Zemlya sömu leið og skipið hafði siglt árið áður. Mennirnir fara oft í land til að tína egg og veiða fugla sem nóg er af. Einnig fella þeir fleiri birni sem eru mjög viðskotaillir. Þann 26. júlí hitta þeir rússneska sjómenn sem taka þeim vel. Gleðin er mikil, - eftir 13 mánuði voru þeir meðal manna á ný. Rússarnir taka þeim vel og gefa þeim mat. Örlögin haga því svo að þetta eru sömu Rússarnir og þeir höfðu hitt árið áður.

Rússunum er greinilega brugðið þegar þeir sjá hve breyttir og illa útlítandi þessir hollensku skipbrotsmenn eru eftir hrakningana.

Landi náð í Rússlandi

Síðan halda Hollendingarnir yfir Barentshaf með stefnu á Kólaskaga. Þeir ná landi nokkrum dögum síðar nær vistalausir og örmagna af hungri. Óhagstæður byr gerir það að verkum að þeir geta ekki fylgt ströndinni vestur á bóginn þar sem þeir vita af mannabyggðum. Þeir sjá ekkert fólk og engin veiðidýr. Nokkrir menn fara í land til að skoða sig um og reyna að finna eitthvað ætilegt. Dagbókin lýsir ferð þeirra 7. ágúst. „Á leiðinni til baka fundu þeir dauðan sel sem gaf frá sér hroðalega fýlu. Þeir drógu hann með sér og hugðu sem svo að hann myndi bragðast sem villibráð þar sem þeir voru svo hræðilega svangir. En við réðum þeim frá því og sögðum að það yrði okkur bráður bani ef við borðuðum hann...“

Hollendingarnir þrauka en eru nær búnir að missa kjarkinn. Hafa þeir ferðast alla þessa leið til þess eins að deyja úr hungri? Öll von virðist vera úti þegar þeir sjá skyndilega rússneska skútu. Þeim tekst að vekja athygli Rússanna sem láta þá fá gnægð matar. Þeir öðlast nýjan kjark og krafta til að sigla vestur á bóginn.

Hollendingarnir sigldu að yfir opið haf um 400 sjómílna leið á skipsbátunum til að freista þess að ná til mannabyggða. Á leiðinni rekast þeir meðal annars á rússneskt skip sem getur séð af mat þeim til handa.

Eftir því sem vestar dró varð algengara að rekast á fólk. Hollendingarnir keyptu mat af Rússum og sigldu ótrauðir vestur á bóginn þar til þeir komu til þorpsins Cola. Þar hittu þeir fyrir hollenskar duggur. Meðal þeirra var Jan Cornelis Rijp og menn hans sem þeir höfðu skilið við hjá Bjarnarey rúmu ári áður. Dagbókin lýsir endurfundunum 28. ágúst: „...sáum við jullu koma út til okkar þar sem Jan Cornelis sat við annan mann. Við heilsuðumst með gleði svo halda mátti að hver um sig hefði verið vakinn upp frá dauðum. Hann hafði með sér tunnu af Rostocker-öli og með því vín og brennivín, brauð, kjöt, flesk, lax, sykur og margt annað, nokkuð sem við nutum vel og hjálpaði okkur til heilsu á ný. Og við héldum upp á okkar óvæntu björgun og vora endurfundi og þökkuðum Drottni náð hans.“

Frægðarför

Alls lifðu 12 af 15 manna áhöfn Barents. Þeir sigldu með skipi Rijps til Amsterdam og komu þangað 1. nóvember 1597. „Í sömu klæðum og við vorum í á Novaja Zemlya og með hvítar refaskinnshúfur á höfði gengum við á fund Pieter Hasselaer sem var einn af útgerðarmönnunum sem fyrir hönd borgarstjórnar Amsterdam hafði útbúið skipin tvö, skip Jan Cornelis og okkar. Þegar við komum þangað urðu margir forviða þar sem allir töldu að við værum löngu dauðir.“

Kortið sýnir í grófum dráttum farleiðir Willem Barents og manna hans frá því þeir frá Hollandi 10. maí 1596 og þeir komu aftur heim 1. nóvember 1597 eftir að hafa dvalið vetrarlangt austur af norðurodda Novaja Zemlya. Þessi för er tvímælalaust eitt mesta landkönnunarafrek sögunnar, ekki síst í ljósi þess að nær allir komu heilir heim aftur.

Það var kraftaverk að nokkur skyldi hafa orðið til frásagnar um þessa för. Af dagbókinni og minjum má ráða að Hollendingarnir hafi fyrst og fremst komist af vegna eigin dugnaðar og útsjónarsemi. Enginn vafi er á að þetta voru frábærir sjómenn, hertir af fyrri ferðum. Þeir stóðu saman í raunum sínum og foringjar þeirra voru hæfir menn. Ekki er að sjá að nokkur hafi látið bugast andlega þótt dagbókin lýsi á látlausan hátt miklum erfiðleikum og þjáningum.

Þessi ferð er í dag talin eitt frækilegasta siglingarafrek mannkynssögunnar. Barentshafið var kannað og fyrsta kortið teiknað af hafsvæðinu. Norðausturleiðin fannst að vísu ekki en sú vitneskja sem safnað var í ferðinni veitti Hollendingum mikilvægt forskot fram yfir aðrar þjóðir á þessum slóðum. Þeir þróuðu á næstu áratugum umfangsmiklar og arðbærar hvalveiðar og komu upp bækistöðvum á Jan Mayen, Bjarnarey og á Svalbarða. Fjöldi örnefna og mannvistarleifa á þessum slóðum ber umsvifum þeirra skýrt vitni. Dagbók leiðangursins og ríkulegar fornminjar frá vetrarstöð Barents og manna hans hafa haldið nöfnum þeirra á lofti fram á þennan dag.

Það er heiður sem þeir eiga fyllilega skilið.

Heimildir:

No Mans Land. A history of Spitzbergen from its discovery in 1596 to the beginning of the scientific exploration of the country. Eftir Sir Martin Convay. Cambridge University Press, Englandi, 1906. 377 s.

Willem Barentsz‘ siste reise. Etter Geerit de Veers beskrivelse fra 1598. Ritstj. Inez Boon Ulfsby. Aschehoug, Noregi, 1997. 230 s.

14. desember 2012 20:00

Fjörðurinn fagri: Einstæðar kvikmyndir og ljósmyndir

Mig langar fyrst til að setja inn þrjár ljósmyndir sem eru teknar á sama stað með 124 ára tímabili. Þær tvær fyrstu eru sögulegar hver á sinn hátt. Sú þriðja er meira til gamans og virkar vonandi sem tenging milli nútíðar og fortíðar.

Þessi ljósmynd var tekin af Norðmanninum Fridtjof Nansen í maí eða júní árið 1888 en hann var þá staddur hér á landi á leið til Austur Grænlands að leiða fyrsta leiðangurinn sem fór yfir Grænlandsjökul frá austri til vesturs. Þetta gæti hæglega verið elsta ljósmynd sem til er af Hvalfirði. Þarna er Hvammsvíkin, Hvammshöfði fjær og svo fjöllin Þyrill, Hvalfell, Múlafjall og Botnssúlur. Nansen hefur heillast af þessari sýn .

Ljósmyndin hér fyrir ofan var svo tekin 53 árum eftir þá fyrstu, í október 1941 af bandarískri flotadeild sem þá lá við vestar í firðinum. Flugmóðurskipið á myndinni er USS Wasp. Ellefu mánuðum síðar sökkti japanskur kafbátur því svo í Kyrrahafi. Ef smellt er á myndina birtist hún stærri.

Þessa ljósmynd tók ég svo í október síðastliðinn frá nákvæmlega sama stað og ljósmyndarinn stóð þegar hann tók myndina árið 1941 - upp á dag 71 ári eftir að sú mynd var tekin. Það eru 124 ár á milli þessar ljósmyndar og þeirrar sem Nansen tók einn fagran morgun í sumarbyrjun árið 1888.

Hér fyrir neðan er svo myndband sem sýnir kvikmyndir af herskipum Bandaríkjamanna og Breta í Hvalfirði þegar útlitið var hvað dekkst í styrjöldinni 1941 og 1942. Kvikmyndir úr Hvalfirði á stríðsárunum eru afar fágætar, í raun eru þessar þær einu sem ég veit um. Það hvíldi mikil leynd yfir allri starfsemi í firðinum og myndatökur voru í raun bannaðar. Það er við hæfi að kór Rauða hersins syngi undir. Þessi skip voru hér stödd til að veita Rússum hjálp á Austurvígstöðvunum.  

Stutt kvikmyndarskeið í lit sem sýnir kaupskip á legunni utan við Ferstiklu og Saurbæ má svo sjá í öðru myndbandi sem opnast ef smellt er hér, á tímaskeiði 2:37 - 2:55.

Vonandi eiga fleiri kvikmyndir úr Hvalfirði eftir að koma í leitirnar.

13. desember 2012 19:00

Á þorsktúr til Íslands annó 1882

Hér kemur þriðja færsla mín þar sem ég rifja aðeins upp sögu fiskveiða Norðmanna við Ísland á öndverðri 19. öld.

Norskir síldarsjómenn veiddu og söltuðu dálítið af þorski við Ísland árið 1881. Árið eftir hélt 9 skipa floti til þorskveiða við strendur Íslands. Þó að hafís væri við landið gengu veiðarnar vel. Þetta var upphafið að tímabili árlegra skútuveiða Norðmanna við Ísland sem stóð allt til ársins 1913. Þessar veiðar undan Íslandsströndum voru ekki sambærilegar við innfjarðaveiðarnar á síldinni. Segja má að með þessu hafi Norðmenn stundað sínar fyrstu úthafsveiðar á fjarlægum miðum.

Brunnkútterinn Rutland frá Skútuneshöfn, litlu fiskiþorpi miðja vegu milli Haugasunds og  Stafangurs, var gerður út til Íslandsveiða í fjölda ára. Kútterar af þessari gerð - brunnkútterar - voru sérstakir að því leyti að hluti lestarrýmisins var hólfaður af sem sérstakur brunnur sem fylltur var af sjó. Göt voru boruð í síður skipsins svo ferskur sjór flæddi inn og út úr brunninum. Í honum var geymdur lifandi fiskur sem veiddur var á handfæri. Hátt verð fékkst fyrir slíkan fisk á mörkuðum í Bretlandi. Í lok 19. aldar voru brunnar nokkuð algengir í kútterum sem stunduðu krókaveiðar.

Tobias Falnes var eigandi skipsins og skipstjóri flest árin sem það fór til Íslandsveiða. Hann færði ítarlegar dagbækur yfir veiðiferðir skipsins. Hér á eftir fer endursögn dagbókarfærslna hans á einni vertíðanna. Þessi frásögn varpar ljósi á lífsbaráttu norskra skútukarla á Íslandsveiðum fyrir 130 árum.

„Guð vísi oss veginn“

Falnes skipstjóri situr í upphafi veiðiferðar þessa vordaga árið 1882 niðri í fjögurra manna káetu aftast í skipinu og stingur út stefnuna á gömlum enskum sjókortum og færir dagbók:

Tobias Falnes skipstjóri og útgerðarmaður frá Skútuneshöfn (Skudeneshavn) í suðvestur Noregi. Hann lést árið 1933.

„Mánudagur 4. Maí. Kl. 12 á hádegi teknir í tog og dregnir frá Skútunesi. Skipið vel búið og skipað 13 mönnum, ákveðið að halda til Íslands til veiða. Kl. 6 Útsíra í N1/2V og Geitungen í AtS, settum út loggið sem sýndi 16‘. Breytileg stinningsgola og súld. Guð vísi oss veginn á ferðinni“.

Níu menn hafast við í lúkarnum frammi í stefni. Hver maður hefur sína koju og sjókoffort með fatnaði og öðrum persónulegum nauðsynjum. Að auki hefur hverjum verið úthlutað sínum dunki af smjöri. Kabyssa er í lúkarnum og kokkurinn sér til þess að aldrei slokknar á henni. Þar þurrkar áhöfnin stígvél, peysur og olíuklæði. Ein peysan er þykkari en hinar. Hún gengur á milli manna og er eingöngu notuð af þeim stendur á stýrisvakt hverju sinni.

Kosturinn er í geymslu aftan við lúkarinn. Þeir hafa birgt sig upp af saltkjöti og síld, kartöflum, grjónum og baunum. Einnig hafa þeir tekið með 40 tunnur af tvíbökum úr rúgmjöli sem þeir bleyta upp í tei eða kaffi. Flestir hásetanna eru ungir menn á aldrinum 16 til 20 ára.

Siglingafræðin er kúnst

Á hverjum degi þegar sést til sólar mælir skipstjórinn sólarhæðina með sextantinum. Siglingahraðinn er lesinn af logginu (vegmælinum) sem er tæki sem dregið er á eftir skipinu. Það verður að hala það inn í hvert skipti til að lesa af því. Botnlóðið hjálpar einnig til við staðarákvarðanir. Það er úr blýi og vegur 20 kíló. Lóðið er holt að innan í neðri endanum. Holrúmið er fyllt af tólg. Lóðinu er sökkt til botns með línu sem mælir dýpið í föðmum. Þegar lóðið lendir í botni klessast jarðvegsefni á tólgina og þannig geta þeir ráðið í hvernig botninn er undir þeim. Á sjókortið er botngerð á hinum ýmsu svæðum merkt inn sem ljós sandur, rauðleitur sandur, dökkur sandur, skeljasandur, leðja, o. s. frv.

Fiskikútter eins og Rutland undir seglum. Þetta litla skip var vinnustaður og heimili 14 manna í sjö mánuði í úthaldinu til Íslands.

Áhöfninni er skipt í tvær vaktir og hver maður hefur sinn stað á dekki. Það er eins gott að vera snar í snúningum þegar skipstjórinn gefur fyrirskipanir. Ef vindurinn bætir í sig verður að hagræða seglunum. Þau eru rifuð með auknum vindstyrk. Á laugardeginum lenda þeir í brælu, rifa öll segl og slá á lens. Skyggni er lélegt „....og mikill sjór. Guð sé með oss“, skrifar Falnes skipstjóri.

Þeir skiptast á að standa við stýrið. Hver maður stendur uppi einn tíma í senn. Þegar vont er í sjóinn eins og núna er stýrismaðurinn bundinn fastur með kaðli um mittið. Þarna stendur hann með hnefana kreppta um stýrið og starir á áttavitann og reynir að halda stefnu. Skipstjórinn hefur annan áttavita niðri í káetu sem hann gefur stöðugt gætur. Ef honum þykir skipið óstöðugt á stefnunni hrópar hann höstugur upp: „Reyndu að halda stefnunni strákur!“. Nokkrir engjast í kojunum og kúgast af sjóveiki.

Ísland rís úr hafi

Þegar líður á sunnudag fara þeir óðum að nálgast Ísland. Á mánudagsmorgun reyna þeir að lóða en fá ekki botn. Þeir slá undan á meðan þeir bíða þess að það birti. Þar sjá ekki til sólar svo vonlaust er að reyna að ná staðarákvörðun af himintunglum. Þeir stýra í SSV til að vera öruggir um að lenda ekki strandi eins og svo mörg önnur skip sem hafa borið beinin við suður- og suðausturströnd þessa kalda lands. Klukkan 6 um kvöldið sjá þeir loks til lands og tveimur tímum síðar bera þeir kennsl á Hjörleifshöfða í NNA. Nú geta þeir miðað út staðsetningu sína og náð áttum. Þeir sigla fyrir Reykjanes og krussa norður á bóginn í norðaustan golu. Fimmtudaginn 14. maí, tíu dögum eftir að þeir héldu að heiman, byrja þeir að veiða vestur af Snæfellsjökli. Fiskiríið er dræmt. Þeir kippa og reyna aftur vestur af Bjargtöngum. Enn er veiðin treg. Þeir halda lengra norður og leggja línur út af Dýrafirði. Sáratregt. Skipstjórinn ákveður að fara inn til Ísafjarðar og Rutland varpar akkerum þar 20. maí.

Ísafjörður verður bækistöð þeirra um sumarið. Þar er í mörgu að snúast. Þeir fá að geyma margar tvíbökutunnanna í pakkhúsi í þorpinu. Mennirnir skipta um segl, - setja upp færri og þykkari segl en þeir notuðu á ferðinni yfir hafið. Síðan er tekið vatn. Þeir þurfa að róa margar ferðir með vatnstunnur úr landi og út í kútterinn. Að þessu loknu er haldið út. Í þetta sinn fiska þeir á hafsvæðinu frá Ritum og norður að Horni. Þeir notast við handfærin og nú veiðist loks vel.

Slitnir sjóvettlingar og sárar hendur

Handfæraveiðarnar eru púl. Þeir standa vaktir, fjóra tíma í einu. Átta til tíu kílóa þorskar eru dregnir upp frá um hundrað metra dýpi, blóðgaðir og gellaðir. Hver maður setur sínar gellur í eigin poka og fiskinum er kastað í stíur á þilfarinu. Færið er beitt og línunni hent fyrir borð. Vettlingarnir slitna fljótt og lúkurnar verða mjög sárar svo skín í bert holdið. Lendi þeir í skorpufiskiríi þýðir ekki að tala um frívaktir. Þá standa menn þrotlaust á meðan sá guli gefur sig.

Það var þorskurinn sem lokkaði Tobias Falnes og menn hans á kútter Rutland til línu- og handfæraveiða við Ísland vorið, sumarið og haustið 1882.

Frá klukkan 8 til 12 á kvöldin verða allri að vera á dekki í aðgerð. Langur planki er lagður upp á lunningarnar, þversum yfir þilfarið. Þetta er aðgerðarborðið. Hver maður hefur sitt hlutverk og fiskurinn gengur hratt handa á milli. Einn kúttar og rífur innan úr. Lifrin fer í tunnu. Næsti maður hausar. Flatningsmennirnir fjarlægja hrygginn og fiskurinn er settur í stamp og þveginn vandlega og síðan í körfur þar sem rennur af honum. Tveir menn standa niðri í lest og taka á móti fiskinum og setja hann í salt. Þegar búið er að gera að og koma öllu í salt er þilfarið skolað með spúl og skútan lensuð (sjó dælt úr henni). Að sjálfsögðu er öllum sjó dælt með handafli. Að lokum kemur hver maður með sinn gellupoka og gellurnar taldar og þær færðar til bókar. Hlutur hver og eins fer eftir því hve marga fiska hann dregur. Í vondum veðrum leita þeir til vars og nota tímann til að taka fiskinn úr saltinu, þvo hann vandlega og salta á ný.

Þeir veiða aldrei á sunnudögum, sama hvernig viðrar eða fiskast. Hvíldardaginn skal halda heilagan. Þeir sitja þó ekki alveg aðgerðalausir. Sunnudag einn róa nokkrir í land og sækja snjó. Þeir vilja reyna að leggja línur en eru beitulitlir. Skömmu síðar kaupa þeir síld af báti og geyma hana í snjónum. Í heila viku stunda þeir línuveiðar NV af Hornbjargi, 4-5 mílur frá landi og afla vel. Línuveiðarnar eru mikil erfiðisvinna, einkum fyrir þá yngstu. Þegar hvessir skipta þeir yfir á handfæri á nýjan leik.

Veiðar undan Vestfjörðum

Í hvert skipti þegar aflinn er kominn 15-20 tonn halda þeir inn til löndunar á Ísafirði. Tveir kaupmenn eru í þorpinu, þeir Ásgeir Ásgeirsson og Jón Jónsson. Báðir kaupa fisk til verkunar. Hvítar breiður af saltfiski liggja úti til þurrkunar í grennd við þorpið.

Í júlí sjá þeir síld vaða úti á Ísafjarðardjúpi. Þeir kasta út nokkrum netstubbum og fá hálfa tunnu af dýrmætri síld í beitu. Hún má ekki skemmast í sumarhitanum svo þeir halda inn á Aðalvík, róa í land og höggva lausa ísklumpa sem þeir taka með um borð. Þetta tefur þá frá veiðum í 12 tíma.

Þeir stunda veiðar á svæðinu frá Djúpi til Horns fram til 12. ágúst. Þá landa þeir á Ísafirði í síðasta skipti áður en þeir halda austur með Norðurlandi. Þeir reyna fyrir sér á ýmsum miðum og færa sig austur á bóginn. Á kvöldin leggja þeir síldarnet til að fá beitu og veiða ágætlega.   

Veitt í brunninn

Aðra vikuna í september eru þeir staddir NA af Rauðanúp. Nú veiða þeir bara á handfæri og eru byrjaðir að safna lifandi fiski í brunninn.

Það eru bara golþorskarnir, þessir yfir 15 kíló, sem fara í brunninn. Þessir fiskar verða að vera gallalausir og nánast ósærðir í kjaftinum eftir krókana. Karlarnir fara nærgætnum höndum um brunnþorskana. Þegar fiskarnir eru dregnir úr djúpinu myndast loft í kviðarholi þeirra sem karlarnir reyna að fjarlægja með því að strjúka fiskunum varlega. Augun má ekki snerta því þá verður þorskurinn blindur. Einng er hægt að stinga holri nál bak við brjóstuggann og inn í sundmagann til að hleypa lofti úr honum. Síðan er fiskinum sleppt varfærnislega niður í brunninn með sporðinn á undan. Hver maður sker hak í spýtukubb fyrir hvern brunnfisk sem hann dregur.

Eftir að fiskurinn er kominn í brunninn er mikilvægt að sigla kútternum hægt og varlega til að hlífa aflanum. Á hverjum degi háfar bátsmaðurinn upp þorska sem drepast. Þeir fara í salt en hryggurinn er hakkaður og dreift í brunninn sem fóður. Þeir nota ekki síld til að fóðra þorskinn því alvitað er að hún veldur pest í sjónum. Þegar 1.200 þorskar eru komnir í brunninn er hann talinn fullur.

Tafsöm heimsigling

Þann 23. september 1882 tekur Rutland stefnu suður á bóginn. Falnes skipstjóri ætlar til Grimsby í Englandi til að selja fiskinn.

Kortið sýnir í grófum dráttum þá siglingu sem áhöfn Rutland lagði að baki frá því veiðiferðin eða Íslandsvertíðin hófst í byrjun maí 1882 þar til síðustu þorskarnir voru seldir lifandi í Grimsby í nóvember sama ár. Til og frá og umhverfis Ísland og fram og aftur yfir Norðursjó.

Það er hæg gola og ferðin sækist seint. Siglingarhraðinn er einungis 1-3 hnútar. Þykk þoka er austur af Íslandi og þeir blása með jöfnu millibili í þokulúðurinn. Stundum er blankalogn og skipið liggur grafkyrrt. Samt er veruleg undiralda og það veltur. Þorskarnir í brunninum slengjast í síður skipsins og margir þeirra drepast. Ferðin sækist mjög seint. Vindur eykst á nýjan leik og það brestur á með stormi. Loksins fá þeir staðfestingu á að þeir séu að ná yfir hafið þegar þeir lóða á botn með fíngerðum sandi í byrjun október. Eins gott. Það hefur gengið mjög á vatn og vistir um borð og sjóklæði áhafnarinnar eru gegnslitin. Þeir ákveða að koma við heima í Noregi áður en haldið er til Grimsby.

Enn er veðrið þeim óhagstætt. Brælur og logn skiptast á. Þeir eru ekki komnir heim til Skútuness fyrr en 22. október, heilum mánuði eftir að þeir fóru af Íslandsmiðum. Ferðin hefur reynt á skipstjórann. Erfiðið um borð er ekki það versta.

Fjárhagsáhyggjurnar eru verri. Heima bíða hans tíu munnar sem verður að metta. Hann veltir því stöðugt fyrir sér hvernig hann eigi að fá endana til að ná saman. Það er alls óvíst hverju þessi veiðiferð muni skila þegar upp verður staðið.

Sjö mánaða úthaldi lýkur

Þeir stoppa stutt heima. Vatn og vistir eru tekin um borð. Daginn eftir sigla þeir út á nýjan leik og stefna til Grimsby. Nú eru veðurguðirnir hagstæðir. Þeir sigla í SV stinningsgolu yfir Norðursjóinn og ná Grimsby á sex sólarhringum. Íslandsþorskurinn er háfaður úr brunninum og rotaður. Ekki má blóðga hann, viðskiptavinirnir vilja ekki sjá blóð. Þorskarnir mega heldur ekki liggja með gapandi kjaft. Umboðsmaðurinn hringir bjöllu og kallar: „Alive cod!“.

Alls eru 571 þorskur háfaður upp úr brunninum. Meira en helmingurinn hafa drepist á leiðinni frá Íslandi. Þorskarnir eru seldir á uppboði og fyrir stykkið fæst allt að einu sterlingspundi. Það er dýr fiskur. Eftir þetta landa þeir tæpum tíu tonnum af saltfiski úr lest Rutland og selja tæpar 20 tunnur af gellum. Rúmum sólarhring síðar dregur dráttarbátur með gufuvél þá út úr höfninni. Þeir sigla út úr mynni Humber-fljóts en lenda í blankalogni fyrir utan og liggja þar í heilan sólarhring. Síðan gefur góðan byr og þeir komast heim á nokkrum dögum.

Það er runninn upp 10. nóvember þegar áhöfn Rutland lætur loks akkeri falla í Skútuneshöfn og sjö mánuðir liðnir síðan Íslandstúrinn hófst.

Nú er þessari veiðiferð til Íslands loks lokið, þeir loks komnir heim til ástvina og líður brátt að jólum.

Heimild:

Pistill byggður á frásögn í bók Kari Shetelig Hovland, Norske seilskuter på Islandsfiske. Universitetsforlaget, 1980.

13. desember 2012 00:15

Gjörningabylur yfir Hrísey

Ég ætla að halda áfram að fjalla um fiskveiðar Norðmanna við Ísland á öndverðri 19. öld. Hér segir frá einu mesta eignatjóni sem orðið hefur í óviðri við Ísland.

Í september árið 1884 skall skyndilega á ofsaveður í Eyjafirði með hroðalegum afleiðingum fyrir norska síldveiðiflotann sem lá þar í byrjun haustvertíðar. Um 90 skútur af ýmsum stærðum og gerðum voru komnar þangað auk fjögurra gufuskipa. Helmingur seglskipaflotans auk tveggja gufuskipa lá við festar í grennd við Hrísey, undan Árskógsströnd og mynni Svarfaðadals.

Norskar síldarskútur leggja frá landi í blíðuveðri.

Þetta veður hefur ýmist verið kallað Norðmanna-bylurinn 1884“ eða „Gjörninga-veðrið 1884“. Síðarnefnda nafnið er tilkomið vegna sagnar um ungan mann sem bjó í Hrísey. Hann var nefndur Galdra-Villi og þótti fjölkunnugur. Honum var í nöp við Norðmenn og átti stöðugt í útistöðum við þá. Oft var slarksamt þegar þarna voru samankomnir margir sjómenn og þá gátu brotist út deilur og áflog. Einn daginn kom til slagsmála og Galdra-Villi kallaði fullur heiftar til Norðmannanna að hann vildi óska þess „...að það skylli á ofsaveður sem myndi eyðileggja alla andskotans norsku bátana og næturnar og kasta skipunum langt upp í fjörusteinana“.

Þrútnar í lofti

Það er ekkert nýtt að ellefti dagur septembermánaðar sé dagur mikilla óskapa. Að morgni 11. september 1884 lægir eftir tveggja daga hvassviðri á Eyjafirði. Nótabátarnir eru mannaðir og síldarleit hafin á nýjan leik en enginn verður var. Um tvö leytið taka menn eftir því að hann hefur þykknað upp í suðrinu og kolsvartur kólgubakki nálgast hratt. Augljóst er að stormur er að skella á og karlarnir á nótabátunum róa allt hvað þeir geta að skipum sínum. Vindhviðurnar æða ofafengnar úr vestlægum áttum og skella af fullu afli á flotanum. Á meðan sjómennirnir róa lífróður að skipunum sjá þeir að bátur í fjörunni hefst hátt á loft, kastast upp á kambinn og brotnar í spón. Stafli af síldartunnum sundrast og tunnurnar fjúka á haf út og hverfa. Einum bátnum hvolfir og mennirnir lenda undir honum. Áhafnir hinna bátanna ná að komast klakklaust undan veðrinu og um borð í skipin.

Ragnarök á Eyjafirði

Seglskipin með háa reiða sína taka á sig mikinn vind. Þau taka dýfur og rífa í festarnar. Vindurinn ýlfrar í stögunum og það brakar í rám og reiða. Skúturnar eru vélarlausar og óhagstæð vindátt getur hrakið þær stjórnlaust á land. Frá galeasnum Strilen sjá menn að áhöfnin á skonnortunni Emanuel heggur niður frammastrið og afturmastrið brotnar skömmu síðar. Rétt á eftir sjá þeir að galeasinn Snæfrid sendir frá sér neyðarmerki. Bæði möstrin eru brotin og baugspjótið horfið. Skipið líkist einna helst tómri skál þar sem það rekur stjórnlaust um fjörðinn. Fleiri skip hafa slitnað upp og rekur stjórnlaust um. Þau skapa stórhættu þar sem þau geta rekist á hvert annað eða á þau sem enn halda festu.

Vettvangur atburðanna sem hér greinir frá. Hrísey og Árskógssandur. Stormurinn stóð af suðvestri.

Um borð í öðru skipi standa stýrimaðurinn og nótabassinn og þinga um hvað sé til ráða. Tíminn er naumur. Stýrimaðurinn vill höggva á reiðann en bassanum þykir synd að eyðileggja svo gott mastur. Hann hefur verið fleiri vertíðir á Íslandi, er ýmsu vanur og lætur ekki skjóta sér skelk í bringu svo auðveldlega. „Okkur er ekki farið að reka ennþá“, segir hann og mælir út mastrið með augunum. „Það er of seint eftir að okkur er farið að reka“, svarar stýrimaðurinn og bendir upp í fjöruna þar sem fleiri skip liggja og veltast um í öldurótinu.

Skömmu síðar sjá þeir möstur brotna og reiða leggjast saman á fleiri skipum sem enn liggja við festar í grennd við þá. Hér er ekki eftir neinu að bíða. Þeir ráðast á mastrið með díxli og öxi. Það brotnar og fellur fyrir borð. Um leið brýtur það lunninguna á stórum kafla.

Bæði akker skútunnar Adoram eru úti en síðdegis fer skipið að reka. Hásetarnir standa við akkerisvinduna og gefa meiri slaka á bakborðsakkerinu. Menn vona að það grípi festu áður en skipið rekur í land. Veðrið er snarvitlaust og verður bara verra.

Örvæntingarfullir slaka þeir út meiri keðju en það er þýðingarlaust. Skipið rekur á land. Áhöfninni tekst að slaka skutbátnum út og hún yfirgefur skipið. Skipverjar komast heilir á húfi í land um áttaleytið um kvöldið. Þá liggja mörg skip brotin í fjörunum í Hrísey. Myrkrið skellur á og hann gengur á með byljum. Heyra má þunga dynki og bresti frá skipunum sem veltast um í fjöruborðinu. Kaldar, blautar og lemstraðar áhafnir skipanna skreiðast á land og menn njóta hjálpar hvers annars við að komast í hús.

Í ljósaskiptunum morguninn eftir má sjá laumlegan mann læðast á brott frá húsaþyrpingunni í Hrísey. Hann hleypur inn eftir eyjunni og felur sig. Þetta er Galdra-Villi á flótta undan refsivendi Norðmanna. Þeir leita hans æfareiðir og ætla að ná sér niðri á honum fyrir ófarirnar en finna hann ekki. Honum er skutlað í land á árabáti skömmu síðar og hann lætur ekki sjá sig í Hrísey lengi eftir þetta.

Allt í rúst

Þegar veðrinu slotaði var Eyjafjörður við Hrísey og Árskógssand eins og vígvöllur yfir að líta. Tjónið var gífurlegt.

Þrír Norðmenn fórust og þótti í raun mikil mildi að fleiri týndu ekki lífi. Auk þess drukknuðu tveir ungir íslenskir bræður, 9 og 13 ára frá bænum Höfða á Höfðaströnd. Þeim hafði verið leyft að fara út á fjörðinn á smábát eða pramma fyrr um daginn og veðrið náði þeim. Logn og blíða hafði enda verið um morguninn og engan órað fyrir að slíkt ofsaveður skylli á. Þegar það gerðist var ekkert hægt að gera til að bjarga drengjunum.

Ömurlegt var um að litast eftir óveðrið.

Sautján skip voru gerónýt, þar á meðal þrjú íslensk hákarlaskip sem Norðmenn höfðu leigt af Íslendingum til söltunar. Tólf af norsku skútunum sem eyðilögðust voru frá Haugasundi. Skonnortan Adoram sem dregið hafði akkerin þar til skipið rak á land var eitt þeirra 17 sem nú varð að afskrifa. Síldveiðarnar við Ísland höfðu ekki reynst happadrjúgar fyrir útgerðina. Þessi glæsta skonnorta lá nú í fjörusteinunum með brotinn kjöl og stýri. Sjórinn flæddi inn og út úr lestinni.

Skipin sem enn töldust svo heil að mætti gera við þau voru mörg hver illa farin. Reiðar höfðu verið höggnir niður á 15 skipum, 6 töpuðu akkerum, 5 brutu baugspjót og skrokkar 7 skipa höfðu skaddast. 50 nótabátar og 10 af stærstu nótunum töpuðust. Mikið tjón varð á öðrum veiðarfærum.

„Hjá Hrísey og Litlaárskógssandi lá fjöldi nótabáta og næturnar í þeim, svo og nokkrir vindubátar og aðrir minni bátar. Flestir bátarnir ráku á land, einstaka til hafs og fóru þeir allir í spón en næturnar velktust og hröktust í flæðarmálinu og má telja víst að ónýst hafa ¾ hluti báta og veiðarfæra“, skrifaði Júlíus Havsteen þáverandi norsk-sænskur konsúll og síðar sýslumaður í skýrslu sinni um atburðinn.

Tjónið hefði getað orðið enn meira ef ekki hefði viljað svo vel til að gufuskipin við Hrísey höfðu getað dregið margar skútur og báta í öruggt skjól áður en verr fór.

Illviðrið var svo staðbundið að inni við Akureyri urðu menn ekki varir við neitt og ekkert tjón varð þar.

Þetta var geysilegt áfall og Norðmennirnir gáfust upp á vertíðinni. Flestir voru farnir heim til Noregs eftir þrjár vikur þótt besti veiðitíminn færi nú í hönd. Sjómennirnir notuðust við búnað frá flökunum til að gera við þau skip sem voru skemmd svo sigla mætti þeim heim. Afgangurinn var seldur á uppboði og líklega hefur margur Íslendingurinn gert góð kaup.

Einn þeirra var Jörundur Jónsson útvegsbóndi og formaður, öðru nafni Hákarla-Jörundur. Að sögn mun hús hans sem enn stendur og hefur verið gert upp og hýsir nú safn, að verulegu leyti hafa verið reist úr viðum sem fengust af norsku skútunum sem urðu að braki þennan örlagadag í september árið 1884.

Frekari mannraunir á heimleiðinni

Raunum Norðmanna var ekki lokið þótt þeir slyppu frá Íslandi. Á leiðinni til Noregs hrepptu mörg skipanna óveður og lentu í hrakningum. Mörg fengu á sig brot sem skoluðu mönnum fyrir borð.

Skonnorta frá Stafangri undir fullum seglum.

Jaktin Anna hélt frá Mjóafirði 24. október með 6 manna áhöfn. Tveimur dögum síðar lentu þeir í brælu. Snemma morguns fóru tveir menn upp til að ganga frá seglum og annar þeirra féll í sjóinn og drukknaði. Síðdegis skolaði síðan fjórum mönnum fyrir borð þegar brotsjór reið yfir þessa litlu skútu. Eini maðurinn eftir um borð var kokkurinn, 17 ára gamall á sinni fyrstu vertíð. Hann sat niðri í lúkar í nokkra daga meðan skipið rak um hafið. Loks herti hann upp hugann, kom upp seglpjötlu og hóf að stýra austur á bóginn í áttina sem Noregur hlaut að vera. Hinn 16. nóvember kom hann að landi en þá dimmdi og hann þorði ekki að sigla nær. Hann sneri til hafs og lagðist í koju og „fól sig Guði á vald“ eins og sagði síðar í norskri dagblaðsfrétt af slysinu. Hann vaknaði við að skútan hjó við kletta, fór upp og tókst að stökkva í land. Skipið rak frá á nýjan leik, lenti á skeri, brotnaði og sökk. Pilturinn komst til mannabyggða og í ljós kom að hann hafði náð landi í Vikna í Þrændalögum sem er norðan Þrándheims og nokkurn veginn í beina línu austur frá Mjóafirði.

Útgerðir í Noregi gefast upp

Þetta ár, 1884, komu 143 norsk skip við sögu síldveiða við Ísland. Norðmenn héldu úti 83 nótaliðum og samtals 1.625 mönnum. Aflinn varð 20.157 tunnur eða aðeins 12 tunnur á mann. Langmestur hluti síldarinnar veiddist á Austfjörðum. Leifarnar af illa leiknum Eyjafjarðarflotanum komust heim með einungis nokkur hundruð tunnur. Mörg skipanna voru galtóm.

Fregnirnar af óförum norska síldveiðiflotans í Eyjafirði bárust til Noregs og voru mörgum reiðarslag. Þetta haust fórust alls 17 norskir sjómenn við veiðar á Íslandssíldinni og margir slösuðust. Þetta úthald við þessa óblíðu eyju lengst vestur í hafi var í raun ansi dýrt í mannslífum talið. Alls höfðu tæplega 60 norskir sjómenn farist við þessar veiðar á sex árum og fjöldi skipa glatast eða skemmst.  

Ófarirnar mörkuðu í raun endinn á síldveiðum Norðmanna í Eyjafirði. Skrekkurinn sat djúpt í mönnum árið eftir og einungis 40 skip héldu til veiða í Eyjafirði. Þar lágu þau vikum saman á meðan beðið var eftir að síldin gæfi færi á sér en allt kom fyrir ekki. Enginn kastaði nót en nokkrir fengu eitthvað í net. Í nóvember gafst flotinn upp og sigldi heim. Margir tóku með sér nætur, báta og aðrar eigur sínar – jafnvel heilu húsin. Þeir kvöddu Eyjafjörð hinsta sinni. Síldin, sá dyntótti fiskur, gaf þeim langt nef. Hún kom loks eftir að skipin voru farin á brott og menn öfluðu vel í net allt fram að jólum.

Sögnin um Galdra-Villa

Frásögnin af hinum görótta Galdra-Villa sem átti að hafa kostað Norðmenn þetta mikla tjón með bölbænum sínum er í raun þjóðsaga og flökkusögn. Slíkar sögur komast oft á kreik í munnmælum eftir að stórir viðburðir hafa átt sér stað og lifa góðu lífi.

Sá sem nefndur var Galdra-Villi var þó í raun til. Hann hét Sigfús Vilhjálmur Einarsson og fæddur í Bárðardal árið 1863. Hann þótti skapstór og örlyndur. Ekki bætti úr skák fyrir þennan kraftmikla íslenska sveitapilt þegar hann kom til Hríseyjar sem var í raun verstöð þar sem allt ólgaði af lífi þegar Norðmennirnir voru þar. Hann virðist hafa lent í árekstrum og áflogum við þá og kannski hafa einhver stóryrði fallið sem túlka mátti sem bölbænir.

Vilhjálmur róaðist þó með aldrinum, kvæntist og gerðist bóndi að Bakka í Svarfaðardal „við mikla rausn til dauðadags“ eins og Sigurjón Sigtryggsson skrifar í ritgerð sinni „Gjörningaveðrið 1884“. Vilhjálmur Einarsson lést árið 1933, sjötugur að aldri.

Lýkur þar með þessari sögu af Gjörningabylnum, Galdra-Villa og hinum norsku vinum hans í Hrísey.

Heimildir:

Júlíus Havsteen: Norðmannabylurinn mikli á Eyjafirði 11. september 1884. Lesbók Morgunblaðsins 23. apríl 1944, bls. 177-181.  

Kari Shetelig Hovland: Norsk seilskuter på Islandsfiske. Univeristetsforlaget, 1980.

Sigurjón Sigtryggsson: Gjörningaveðrið 1884. Tímaritið Saga, 1982, bls. 140-172.

(Ég vek athygli lesenda að hlekkjað er bæði á ritgerðir Júlíusar Havsteen og Sigurjóns Sigtryggssonar hér að ofan. Ef smellt er á má finna þær á vefnum timarit.is. Báðar eru lengri og ítarlegri en þessi stutta ritgerð mín, mjög fróðlegar og áhugaverðar. MÞH).

12. desember 2012 01:00

Norðmenn á síld við Ísland

Norðmenn stunduðu árlega fiskveiðar á Íslandsmiðum samfellt í hundrað ár. Fyrstu vel heppnuðu veiðar þeirra áttu sér stað sumarið 1867 þegar norskur kaupmaður veiddi síld í net á Seyðisfirði og saltaði þar í 300 tunnur. Ævintýrinu lauk á árunum eftir 1965 þegar norsk-íslenski síldarstofninn hrundi. Mest veiddu Norðmenn af síld en einnig stunduðu þeir bolfiskveiðar, einkum á fyrri hluta 20. aldar. Norðmenn búa yfir langri hefð sem úthafsveiðiþjóð og fyrstu úthafsveiðiskip þeirra voru skipin sem veiddu á miðunum við Ísland. Veiðar og umsvif Norðmanna á Íslandi í lok 19. aldar mörkuðu djúp spor og höfðu án ef víðtæk og hvetjandi áhrif á sögu íslensks atvinnulífs, ekki síður en þess norska.

Það er ágætt að rifja þessa sögu upp núna þegar að okkur er sótt vegna makrílveiða. Nágrannaþjóðir Íslendinga sem það gera mættu vita betur að þær hafa sótt mikla lífsbjörg til Íslands í gegnum aldirnar.

Galeasinn Loyal var smíðaður í Rosendal við Harðangursfjörð sunnan Björgvinjar árið 1877 og sendur til síldveiða við Ísland. Skipið hefur verið gert upp og er enn til og í notkun í Noregi. Loyal er dæmigert fyrir síldarskúturnar sem Norðmenn sendu til Íslands á þessum erfiðu árum. Þær voru 187 þegar þær urðu flestar og skipaðar um tvö þúsund manns.

Norsku fiskimönnunum sem hingað komu á öndverðri 19. öld var ekki fisjað saman og þeir eiga skilið að minningu þeirra sé haldið á lofti.

Erfitt er fyrir nútímamanninn að gera sér í hugarlund þá miklu erfiðleika sem Norðmenn urðu að yfirstíga til að stunda veiðar og vinnslu á fiski á svo fjarlægri og afskekktri eyju sem Ísland var. Menn sigldu snemma vors á skútum yfir úfið og miskunnalaust haf og ferðin gat tekið margar vikur. Bókstaflega allan búnað varð að flytja með heiman frá Noregi. Skipin voru fermd nótabátum, nótum og öðrum veiðarfærum, salti, tunnum, smíðavið, kolum, mætvælum og fleiru áður en haldið var í vestur til móts við óvissuna. Auk þess varð að manna skipin vönum áhöfnum sem kunnu bæði að veiða og verka síld og fara með nætur þar sem slík verkkunnátta var ekki til á meðal Íslendinga. Að lokinni vertíð seint á haustin voru skipin fermd með tunnum af saltsíld og menn héldu heim. Allan tímann biðu fjölskyldur þessara manna heima í Noregi án þess að hafa í raun hugmynd um hvort þeir væru lífs eða liðnir. Enginn ritsími var til á Íslandi og samgöngur vægast sagt stopular til og frá landinu.

Hvað rak Norðmenn til Íslands?

Það kann að virðast undarlegt að Norðmenn legðu það á sig að sækja alla þessa leið til að veiða síld. Mikilvæg ástæða fyrir áhuga Norðmanna á Íslandi var sú að um 1870 varð aflabrestur á síld á hefðbundnum miðum við vesturströnd Noregs. Síldveiðiskip sem gerð voru út frá síldarbæjum eins og Stafangri, Haugasundi og Björgvin urðu þá að sækja norður með Noregsströnd, en þar hélst veiðin góð. Floti vestlendinganna gat verið fjarverandi í allt að hálft ár á síld við norðurhluta Noregs. Norskir kaupmenn sem höfðu siglt kaupförum sínum vestur um haf til Íslands sneru aftur heim og sögðu frá mikilli og góðri síld í fjörðum þar. Þeir höfðu séð miklar síldartorfur og stundað tilraunaveiðar í smáum stíl. Síldin var stór og feit og seldist háu verði á mörkuðum. Þegar síldarútvegsmenn í bæjum á vesturströndinni fréttu af þessu vaknaði áhugi þeirra.

Nótalið við landnótaveiðar á síld í Noregi. Þessir menn hröktust til Íslands með báta og búnað þegar aflabrestur varð á þeirra heimamiðum.

Aðstaða til neta- og landnótaveiða var góð í fjörðum norðanlands og austan, og þeir hafa líklega hugsað sem svo að þeir gætu allt eins farið þangað og veitt í stað þess að liggja við Norður-Noreg. Þeir áttu góð skip, búnað og höfðu á að skipa mannskap sem var vanur löngum siglingum og dvöl fjarri heimilum sínum. Velgengi á Íslandsveiðunum fyrstu árin leiddi til þess að Norðmenn flykktust til Íslands og byggðu hús og bryggjur. Þegar umsvifin voru sem mest á fyrsta síldveiðitímabili Norðmanna á Íslandi á árunum 1867-1887 voru allt að 180 skip og 1.800 menn viðriðnir veiðarnar.

Líklega hafa Íslendingar undrast það að Norðmenn sæktu svo langa leið yfir hafið til að veiða síld. Enginn ergði sig þó yfir þeim í byrjun. Íslendingar virtust kæra sig lítt um að nýta síldina, en tóku molunum sem hrundu af borðum Norðmanna fegins hendi. Peningar voru fátíð sjón hjá almúganum á 19. öld. Umsvif Norðmanna veittu sumum atvinnu, og norskir borguðu leigu af því landi sem þeir þurftu til afnota við verkun síldarinnar. Yfirvöldin kröfðu þá um svokallaðann spítalaskatt sem hjóðaði upp á 27,5 aura á síldartunnuna. Það var þeirra tíma veiðigjald. Norsurum þótti það ósanngjarnt þar sem sjúkrahús né læknar fundust vart í verstöðvunum en borguðu þó með semingi til að halda friðinn.

Góð byrjun

Eftir frekar hæga en ágæta byrjun á áttunda áratug 19. aldar jukust umsvif Norðmanna mjög árið 1880. Vertíðin það árið gekk vel. Þeir veiddu í Eyjafirði og í Austfjörðum og heildaraflinn varð 115 þúsund tunnur. Af því fengust 70 þúsund tunnur í Seyðisfirði og 25 þúsund tunnur í Eskifirði.

Seyðisfjörður tók mikinn vaxtarkipp eftir að Norðmenn birtust þar og hófu síldveiðar.

Síldin var seld fyrir hátt verð til ýmissa Evrópulanda. Útvegsmenn höfðu staðið fyrir verulegum fjárfestingum í tengslum við veiðarnar. Hús og bryggjur voru byggðar og það var dýrt að halda úti útgerð svo fjarri heimahögunum.

Samt skiluðu veiðarnar flestum góðum hagnaði á þessu ári. Forstjóri Køhlers verslunarfyrirtækisins í Stafangri sem hafði sent skip til Íslands skrifaði: „Þetta byrjunarár var mjög gott – hreinn gróði nam næstum 150 þúsund krónum. Slíkur árangur gaf áræði og hvatningu til verulegrar stækkunar fyrirtækisins svo sem fleiri dýrar nætur, byggingu stórra geymsluhúsa, veruleg innkaup á salti, tunnum og fleiru, og við bættust ný gufuskip fyrirtækisins sem áttu að draga næturnar frá firði til fjarðar og flytja væntanlegan afla heim.“ 150 þúsund krónur voru geypifé á þessum árum.

Gróðavonir brugðust

Árið eftir lögðu Norðmenn enn meira undir. Nótaliðum, skipum og mönnum var stórlega fjölgað (sjá töflu) og útvegsmenn gerðu nýja samninga við landeigendur á Íslandi um að fá aðstöðu og leyfi til að byggja hús í landi þeirra. Nú skyldi aldeilis grætt á tá og fingri. Tugum saman voru fullbúnar skútur dregnar út fyrir norska skerjagarðinn áður en segl voru sett upp og stefnan sett í norðvestur. En gróðavonirnar brugðust. Hafís var við ströndina vorið 1881 og sjórinn mjög kaldur. Fyrsta síldin kom ekki inn á Austfirði fyrr en í júli og hún var horuð og léleg. Aflabrögð voru dræm á Austfjörðum engóð haustvertíð í Eyjafirði bjargaði miklu. Alls var saltað í 167 þúsund tunnur þetta árið en veiðarnar urðu mjög dýrar. Þó að aldrei hefði veiðst jafn mikið af síld í tunnum talið var árangurinn ekki í samræmi við sóknina. Einungis öfluðust 93 tunnur á mann samanborið við 192 tunnur árið fyrr. Þetta ár var upphaf langvarandi harðindatímabils sem átti eftir að leika bæði Íslendinga og Norðmenn grátt.

Síldveiðar Norðmanna við Ísland 1879-1886:

Ár	Fjöldi nótaliða	Fjöldi skipa	Fjöldi manna	Síldartunnur	Tunnur á mann
1879	4	9	72	3000	42
1880	28	76	678	115.000	192
1881	90	187	1.799	167.600	93
1882	79	155	1.590	65.000	41
1883	92	157	1.807	103.900	58
1884	83	143	1.625	20.100	12
1885	56	83	776	24.700	32
1886	13	30	237	2.900	12

Íslendingar spyrna við fótum

Árið 1882 settu íslensk stjórnvöld hömlur á starfsemi Norðmanna en margir voru farnir að líta hornauga að útlendingar gætu hreiðrað um sig í landinu eins og Norðmenn höfðu gert. Þess var nú krafist

Íslendingar fylgdust grannt með síldveiðum Norðmanna og veltu möguleikunum fyrir sér. Þessi grein er úr blaðinu Norðling sumarið 1880.

að til að fá leyfi til veiða við ströndina yrðu menn að vera skráðir borgarar á Íslandi eða í Danmörku. Fjölmargir norskir útvegsmenn áttu hús á Íslandi. Þeir urðu nú að sjá til þess að fólk byggi í þessum húsum allan ársins hring. Ef þeir gátu ekki búið þar sjálfir urðu þeir að útvega ábúanda og færa eignina yfir á hann á pappírunum.

Meiri harðindi

Þetta ár var enn kaldara en hið fyrra og hafísinn lá við landið langt frameftir sumri. Í lok júní komust loks nokkur skip vestur fyrir Langanes og lögðust þar við festar nálægt mynni Eyjafjarðar þar sem þau komust ekki inn fjörðinn vegna íss. Skipin neyddust til að liggja þar í fjórar vikur þar til losnaði um ísinn í firðinum og þau komust naumlega inn til Akureyrar. Þá brast á langvarandi norðanátt og fjörðurinn fylltist aftur af ís. Skúturnar lokuðust inni og komust ekki aftur út fyrr en í lok september. Þetta sumar voru aflabrögð mjög léleg á Austfjörðum og haustvertíðin misheppnaðist á Eyjafirði. Skipin héldu heim með rýran afla og mörg með salt og tómar tunnur um borð. Margir höfðu bundið mikið af fjármagni í síldveiðunum á Íslandi. Þó að verð héldist hátt á síld leiddi aflabresturinn til þess að margir töpuðu stór. Skriða gjaldþrota reið yfir síldarspekúlanta í Vestur-Noregi. Meðal þeirra var Køhler-fyrirtækið sem nefnt var hér að ofan.

Sókn er besta vörnin

Menn létu ekki andstreymið buga sig. Árið 1883 voru fleiri menn sendir til síldveiða en nokkru sinni fyrr. Norðmenn höfðu nú komið sér upp 33 bækistöðvum á Austfjörðum og í Eyjafirði með

Íslandssíldin þótti góð og var eftirsótt til matar. Hér er auglýsing úr norsku dagblaði.

bryggjum, pakkhúsum og íbúðarhúsum. Slíkar fjárfestingar var ekki hægt að gefa upp á bátinn baráttulaust. Vertíðin við Austfirði var ekkert sérstaklega góð en vel veiddist í Eyjafirði. Þar náðist síld í 65 þúsund af þeim 103.900 tunnur sem saltað var í þetta árið. Flestir sluppu frá vertíðinni réttu megin við núllið en hún gat samt engan veginn jafnast á við metárið 1880.  

Síldarsjómenn höfðu oft orðið varir við mikið af hvölum við Ísland. Fréttirnar spurðust út og þetta sumar mættu norskir hvalveiðimenn til leiks. Byggðar voru hvalveiðistöðvar við Norðfjörð og í Álftafirði og við Ísafjarðardjúp.

Gagnrýni ýmissa Íslendinga á umsvif Norðmanna á Íslandi varð sífellt háværari. Ekkert eftirlit var með veiðunum og Norðmenn gátu nánast gert það sem þeim datt í hug. Margir þeirra beittu fyrir sig íslenskum leppum sem skráðir voru fyrir veiðunum svo þeir gætu stundað þær óhindrað uppi í fjörusteinum. Svipað gilti um húsin. Ekki reyndu þó allir að koma sér undan lögunum og margir Norðmenn fluttust til Íslands á þessum árum. Til dæmis voru átta til tíu norskar fjölskyldur búsettar á Seyðisfirði árið 1883.

Reiðarslag á Eyjafirði

Vertíðin sumarið 1884 byrjaði vel. Þokkaleg veiði var á Austfjörðum um sumarið, einkum fyrri hluta sumarsins. Í ágúst fóru menn að huga að haustvertíð á Eyjafirði. Sú vertíð fékk hins vegar snubbóttan endi og verður nánar greint frá því í næsta pistli hér á heimasíðunni.

Síldarverð fór nú óðum lækkandi og atvinnulíf útgerðabæja í Vestur-Noregi lenti í djúpum öldudal. Verst var ástandið í Haugasundi og Stafangri en þaðan voru flest skipanna sem lentu í hremmingunum á Eyjafirði. Margir reyndu nú að hætta öllum umsvifum á Íslandi og seldu eigur sínar þar.

Sumarið 1885 héldu rúmlega helmingi færri menn til veiða við Ísland en árið áður. Illa aflaðist á Austfjörðum um sumarið og Eyjafjarðarveiðarnar brugðust. Nú fóru jafnvel þeir þrautseigustu að missa trúna á síldveiðum við Ísland og reyndu að losa sig við eignir sínar þar. Sömu sögu var að segja í Reyðarfirði. Síldarsjómenn sem höfðu orðið eftir til vetrardvalar þar veiddu þó mikið af stórri og feitri síld í net í nóvember. Nú virtist augljóst hvert stefndi. Enn eitt aflaleysisárið rann sitt skeið á enda og síldarverð lækkaði enn á mörkuðum.

Kaflaskipti

Upp úr þessu flosnuðu flestir Norðmannanna upp frá Íslandi. Umsvif þeirra minnkuðu ár frá ári og sumarið 1892 komu engin nótalið frá Noregi til veiða við Ísland. Einu Norðmennirnir sem stunduðu síldveiðar við landið voru menn sem flust höfðu til Íslands og byggt upp atvinnustarfsemi hér. Norðmenn gleymdu þó ekki síldarævintýrunum við þessa óblíðu eyju vestur í hafi. Hér lauk einungis fyrsta kaflanum í síldarsögu þeirra við Ísland. Þegar leið að aldamótum fóru þeir að sækja hingað á nýjan leik og umsvif þeirra áttu eftir að aukast á ný á öldinni sem nú fór í hönd. En það er önnur saga.

Heimildir:

Bjarne Myrstad: Vestlandsfiske. Det norske samlaget, 1996.

Brynjar Stautland: Frå Klondyke til katastrofe. Vestlandsk sildefiske på Island. Det norske samlaget, 2002.

Kari Shetelig Hovland: Norsk seilskuter på Islandsfiske. Univeristetsforlaget, 1980.

10. desember 2012 14:00

Gas austur um ís

6. desember 2012 20:40

Staðreyndir úr styrjöld

5. desember 2012 06:00

Dæmi um áhrif á bókmenntaarf

3. desember 2012 18:00

Mannát á hvalveiðum

24. nóvember 2012 16:50

Hvers vegna Hvalfjörður?

22. nóvember 2012 20:00

Ný bók um norðurslóðastríðið

24. ágúst 2012 21:38

Bjallan af Hood fundin?

5. júlí 2012 17:30

Sjötíu ár frá miklum harmleik

3. maí 2012 14:00

Flugvélin í eyðimörkinni

1. maí 2012 10:00

Sturtuklefi við Vestfirði: Einstakar ljósmyndir

15. apríl 2012 10:50

Hrakningasaga selveiðibáts

12. apríl 2012 11:30

60 ár frá miklum harmleik

11. apríl 2012 21:59

Tíst frá Titanic

8. apríl 2012 19:42

Dauði skips - aldarminning

8. apríl 2012 11:02

Þar sem himinn frýs við jörð

29. janúar 2012 15:28

Gaman á Íslandi - Hringurinn á fjórum mínútum

eldri blogg