http://www.magnusthor.is Nepal vefumsjón Hér má sjá einstakar ljósmyndir af ísbirni sem prílar eftir eggjum í fuglabjargi á Novaja Zemlya. Þessar myndir voru teknar sumarið 2011. Sjón er sögu ríkari, smellið á myndina hér fyrir neðan til að sjá meira. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=140918&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=140918&meira=1 Thu, 11 Apr 2013 15:46:00 GMT (Uppfært: Með því að smella hér má sjá glærur fyrirlestrarins og handritspunkta við þær) Í hádeginu á morgun laugardag, er mér boðinn sá heiður að halda fyrirlestur hjá Churchill klúbbnum. Þessi klúbbur er óformlegur vettvangur fyrir fólk sem hefur áhuga á að kynna og ræða söguleg málefni tengd Winston Churchill. Klúbburinn er af og til með hádegisverðarfundi þar sem fyrirlesarar fjalla um ýmis málefni tengd þessum merka stjórnmálamanni sem einnig var hermaður, blaðamaður, rithöfundur og listmálari. Ég hef farið á nokkra þessara funda og það er mjög ánægjulegt og fræðandi í afslöppuðu umhverfi. Smellið hér til að sjá fésbókarsíðu Churchill klúbbsins. Mitt erindi ber titilinn "Churchill og norðurslóðir". Norðurslóðir og atburðir þar voru á margan hátt örlavaldar fyrir stjórnmálaferil Winstons Churchill. Hann var leiðandi í stefnumótum og ákvörðunum sem höfðu afgerandi áhrif á gang sögunnar. Þetta á ekki síst við um Ísland. Það var til að mynda Winston Churchill sem fékk bresku ríkisstjórnina og yfirstjórn breska hersins til að fallast á að hernema Ísland. Nokkrum dögum síðar leiddu atburðir á norðurslóðum til þess að Churchill varð valinn forsætisráðherra Bretlands. Winston Churchill vildi gera norðurslóðir að miklu meiri vígvelli í seinni heimsstyrjöld en raun varð og þótti þó flestum meir en nóg um. Atburðir á norðurslóðum leiddu til þess að Churchill hitti Stalín augliti til auglitis í Moskvu í ágúst 1942 þegar staðan í seinni heimsstyrjöld var hvað tvísýnust. Að skilnaði urðu þeir ásáttir um að hittast aftur innan nokkurra mánaða í Hvalfirði og þá skyldi Roosevelt Bandaríkjaforseti fá að vera með. Churchill hafði komið til Íslands ári fyrr og greinilega litist vel á landið. Hér er stutt myndskeið sem sýnir hann halda ræðu í þessari för á flugvellinum í Moskvu. Þarna er ekkert hik þó útlitið sé dökkt: Áfram má telja, það er af nógu að taka þegar fjallað er um Churchill og norðurslóðir. Margt kemur á óvart þegar sagan er skoðuð í þessu samhengi. Adolf Hitler hafði sannarlega ástæðu til að segja nánustu herforingjum sína með skýrum hætti að norðurslóðir væru örlagasvæði Evrópu í seinni heimsstyrjöld. Þetta voru mikilvæg svæði fyrir 70 árum - þau eru það enn og þýðing þeirra fer vaxandi með hverjum mánuði sem líður. Frétt vikunnar er að nær öruggt megi telja að geysilegar olíulindir leynist suðaustan til í botni Barentshafs. Þetta eru mjög áhugaverð tíðindi þó þau komi kannski ekki endilega mjög á óvart. Lengi hefur verið talið að þarna væru mikil auðævi og þegar er vitað að þarna eru miklar gaslindir. Á þessum slóðum er hið svokallaða "gráa svæði" sem Norðmenn og Rússar náðu loks samkomulagi um sumarið 2011. Það verður stöðugt augljósara að áhugaverðir tímar eru framundan á norðurslóðum. Spennan er að aukast á fleiri en einn hátt. Fréttaveitan Barents Observer greinir nú í vikunni frá því að Bandaríkjamenn ætli að verja 50 milljónum dollara til endurbóta á ratsjárstöðinni í Vardö í Finnmörku en hún vaktar Barentshafið og Norðvestur Rússland. Á sama tíma varar Pútín Rússlandsforseti við því í ræðu að hernaðarleg spenna geti aukist á norðurslóðum. Sama dag býður varnarmálaráðherra Noregs NATO upp á að halda fleiri heræfingar á heimskautasvæðunum. Allt gerist þetta í vikunni sem nú er að renna skeið sitt á enda. Áður er vitað að mikil uppbygging á sér stað bæði nyrst í Noregi og í norðvestur Rússlandi til að nýta olíu og gas í Barentshafi. Norsk stjórnvöld ætla nú að selja gömlu kafbátastöðina Olavsvern við Tromsö til olíuvinnslufyrirækja. Reyndar fyrir slikk, gömul kaldastríðsmannvirki eru ekki hátt metin í dag og menn þakka fyrir ef hægt er að nýta þau í eitthvað gagnlegt sem getur gefið af sér störf og tekjur. Borpallar og gasflutningaskip verða stöðugt algengari sjón. Fyrstu skipin eru þegar farin að sigla með gas eftir norðausturleiðinni svokölluðu, norður fyrir Rússland og Síberíu til hafna í Asíu. Við þetta bætist svo að Norðmenn sem búa yfir mikilli reynslu og þekkingu telja nú að líkur séu á að olía finnist á Jan Mayen svæðinu. Forseti Íslands bendir réttilega á það á alþjóða vettvangi að Ísland sé óðum að nýta sér þau sóknarfæri sem felast í auknum umsvifum á norðurslóðum. Það er allt á fleygiferð og við erum og eigum að vera á vellinum. Nú er skynsamlegt að iðka sína heimavinnu og kynna sér og ræða söguna. Hún getur kennt okkur ýmislegt. Hádegisverðarfundur Churchill klúbbsins verður haldinn á veitingastaðnum Nauthól við Nauthólsvík og það hefst klukkan 12 á hádegi laugardaginn 2. mars. Með því að smella hér má skrá sig og inni í þessu er falinn góður hádegisverður á flottum stað. Allir eru velkomnir, það eru engin skilyrði um að vera í klúbbnum eða neitt - enda er þessi klúbbur ekki með neina félagaskrá. Winston Churchill kemur með tundurspilli úr Hvalfirði til Reykjavíkur 16. ágúst 1941. Hér eru öll "vörumerkin" til staðar. Háttsettur sjóliðsforingi sem er fulltrúi flotaveldisins stendur sperrtur. Sjálfur forsætis- og varnamálaráðherra Bretlands Winston Spencer Churchill með vindilinn og V-sigurmerkið á lofti. Íbúar Reykjavíkur bíða spenntir á bryggjunni og um borð skipum sem liggja við hana. Í baksýn má greina turn Reykjavíkurapóteks, Eimskipafélagshúsið og Hafnarhúsið. Farþegaskipið Esja liggur við hafnarbakkann framan við það. Þetta var sögulegur dagur en þrátt fyrir að Churchill yrði mikill örlagavaldur á norðurslóðum þá átti hann aldrei eftir að koma norðar á hnöttinn en í Hvalfjörð. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=137654&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=137654&meira=1 Fri, 01 Mar 2013 00:15:00 GMT Í maí árið 1993 - fyrir réttum 20 árum - sýndi Ríkissjónvarpið fjóra heimildaþætti sem voru gerðir af Baldri Hermannssyni sem þá starfaði hjá sjónvarpinu. Þessir þættir ollu miklu fjaðrafoki og umræðu í íslensku samfélagi. RUV hefur enda aldrei lagt í endursýningu þeirra, - þeir voru bara sendir út í þetta eina skiptið. Mér er sagt að þáverandi útvarpsráð hafi á sínum tíma nánast fengið kollektívt taugaáfall. Símar glóðu og lesendabréfum rigndi inn á ritstjórnir blaðanna. Skemmtilegar ritdeilur hófust. Sagnfræðingar boðuðu til ráðstefnu og rúmlega klukkutíma langur umræðuþáttur var settur á í sjónvarpinu þar sem skipst var á skoðunum. Þættirnir "Þjóð í hlekkjum hugarfarsins" hafa því að sjálfsögðu hvergi gleymst. Þeir hafa lifað í minningu margra og ég hef oft heyrt þá rifjaða upp í samræðum milli fólks. Hver og einn virtist túlka þá með eigin nefi. Sumir voru mjög hrifnir á meðan aðrir fundu þeim allt til foráttu. Sjálfur hafði ég aldrei séð þessa þætti fyrr en nú að einhver hefur sett á út á youtube myndbandaveituna undir heitinu "Trúin á moldina". Þegar horft er á þáttaröðina þá skilur maður vel að þeir hafi valdið írafári. Efni þeirra og framsetning er hárbeitt og ögrandi. Þarna eru margir eftirminnilegir sprettir. Þetta söguefni á svo sannarlega samhljóm með ýmsu í samtíðinni. Það fær mann til að hugsa hvort sagan sé ekki alltaf dæmd til að endurtaka sjálfa sig? Útsetningin á þeirri hljómkviðu getur verið breytileg frá öld til aldar, en laglínan er ávallt hin sama. Hér er ein stutt tilvitnun úr þáttunum: "Alþingi sjálft var herfileg skrípamynd. Þingmenn létu sig litlu varða þó þúsundir manna færu á vergang og vesluðust upp úr hungri. Þeir lyfta ekki hendi eða fingri til að ráða bót á vitlausu hagkerfi. Þeir litu ekki svo á að þeir hefðu skyldur við almenning. Þeir höfðu einungis skyldur við hina fámennu forríku yfirstétt sem allt átti og öllu réði." Það sem mér finnst best við þessa þætti er að þeir vekja upp forvitni, umræður og áhuga á sögunni. Annars ætla ég ekki hér og nú að rekja efnistök eða umföllun um efni þeirra frekar. Umræðuna um þá má skoða með því að fara á google eða hinn frábæra vef timarit.is og slá til dæmis inn "Þjóð í hlekkjum hugarfarsins" í leitarvélarnar. Þá sprettur margt áhugavert upp. Síðan er sjón sögu ríkari. Hér eru þættirnir fjórir og umræðuþátturinn sem RUV efndi til í kjölfarið. Þeir ættu að opnast ef smellt er á myndirnar. Umræðuþátturinn er fyrir sitt leyti ekki síður áhugaverður en þættirnir sjálfir: Fyrsti þáttur - Trúin á moldina: http://www.youtube.com/watch?v=SSiKVAhjcyI Annar þáttur - Fjósamenn á fiskislóð: Þriðji þáttur - Helvíti Húsavíkur-Jóns: ´ http://www.youtube.com/watch?v=v2AH8YnLEzc Fjórði þáttur - Blóðskammarþjóðfélagið: http://www.youtube.com/watch?v=KuJQNQKjfpU Umræðuþáttur í sjónvarpssal um söguskoðun Íslendinga: http://www.youtube.com/watch?v=zAWIodWsNgQ http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135893&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135893&meira=1 Sat, 05 Jan 2013 15:15:00 GMT Návígi á norðurslóðum - Íshafsskipalestirnar og ófriðurinn 1942-1945. from Magnus Thor Hafsteinsson on Vimeo. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135045&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135045&meira=1 Fri, 04 Jan 2013 22:00:00 GMT Strand Barðans RE við Akranes Togarinn Barðinn RE strandaði á skeri við Akranes árið 1931 í blíðskaparveðri. Skipstjórinn tók mið af gulu húsi í landi samkvæmt dönsku lóðsbókinni. Það átti eftir að reynast afdrifaríkt. Að morgni 21. ágúst árið 1931 var togarinn Barðinn RE 274 að veiðum á miðju Sviðinu svokallaða, þekktum aflamiðum í Faxaflóa um 7 sjómílur vestur af Akranesi. Það var blanka logn og glaða sólskin þennan síðsumarsdag. Barðinn var smíðaður í Englandi árið 1913. Togarinn var 415 brl., búinn 700 hestafla þriggja þjöppu gufuvél. Hingað til lands kom hann sumarið 1925 þegar útgerðarmenn á Þingeyri sem allir höfðu eftirnafnið Proppé keyptu hann og gáfu nafnið Clementína ÍS 450. Árið eftir var nafni skipsins breytt í Barðinn ÍS 450. Haustið 1929 var togarinn seldur til Reykjavíkur. Hélt hann áfram sama nafni en fékk einkennisstafina RE 274. Þessi kennimerki bar hann þegar hann steytti á Þjótnum 21. ágúst 1931. Laust fyrir hádegi ákvað skipstjórinn að hætta veiðum og halda til Akraness. Trollið var híft um borð, mennirnir á vakt hófu að gera að aflanum og Barðinn hélt til lands. Brátt sigldi togarinn á 7 – 8 sjómílna hraða með beina stefnu á suðurenda Akrafjalls. Ársæll Jóhannsson skipstjóri (f. 1893 – d. 1974) hafði verið með skipið í tæpt ár. Hann var 37 ára gamall. Fyrir 10 árum hafði hann lokið skipstjórnarstigi 3. stigs frá Stýrimannaskólanum í Reykjavík. Ársæll var einn í brú Barðans á siglingunni til Akraness. Þeir voru alls 19 um borð, en nú hafði Ársæll tekið þá ákvörðun að fjölga um einn í áhöfninni. Hann hafði hug á því að reyna frekar fyrir sér með afla á heimamiðum Akurnesinga þó hann þekkti þáu lítið. Á Skaganum var hins vegar maður sem gat sinnt hlutverki fiskilóðs á þessum slóðum. Hann skyldi nú sóttur áður. Ársæll skipstjóri taldi sig vita hvernig haga ætti innsiglingu til Akraness þegar komið væri að landi úr vestri þó hann væri lítt kunnugur á siglingaslóðum við Skipaskaga. Upplýsingar úr dönsku lóðsbókinni Um borð var venjulegt sjókort yfir Faxaflóa sem menn notuðu við fiskveiðar. Ársæll sá þó ekki ástæðu til að rýna í það, en hélt sig við stýrið enda einn í brúnni. Þó að danska leiðsögubókin Den islandske lods, sem innihélt upplýsingar um siglingaleiðir og hafnir við landið væri ekki til um borð, þá mundi Ársæll glöggt hvað í henni stóð um innsiglinguna til Akraness. Halda átti stefnu á suðurenda Akrafjalls þar til komið var í þá línu að Brautarholtskirkju á Kjalarnesi bæri í rætur Esju „Esja S­lige Affald“ um kirkjuna. Þá átti að beygja og halda þessu merki sem bakmerki norður eftir þar til „gult hús kom upp fyrir rætur Akrafjalls“. Eða eins og sagði í dönsku leiðsögubókinni – „Akrafjall N­lige Affald til et kendeligt gult Hus“. Í þessu síðara merki átti að beygja inn á Krossvík og þar með var komið á leiðarenda. Kort sem sýnir þau merki sem miða átti við samkvæmt lóðsbókinni „Den islandske lods“ þegar siglt var inn á Krossvík við Akranes. Skipin áttu að sigla í mynni Hvalfjarðar þar til Brautarholtskirkju bæri í Esjurætur (lína A). Þá áttu þau að beygja og fylgja þeirri stefnu að Brautarholtkirkju bæri í fjallsræturnar beint aftur af skipinu. Miðið leiddi fyrir sunnan Þjótinn og einnig skerin út af flösunum vestast á Akranesi. Þannig skyldi sigla þar til komið væri að næsta miði sem var að „gult hús á Akranesi kæmi upp fyrir rætur Akrafjalls“. Þetta var gamla prestsetrið að Görðum (lína B). Þá átti að beygja þvert á stjórnborð og sigla inn á Krossvík eftir þessari línu. Skipstjóri „Barðans“ miðaði hins vegar við bæjarhúsin á Krossi (rauða línan). Þegar þau bar í fjallsræturnar beygði hann á stjór og lenti þá á Þjótnum. Kortagerð eftir kortum Sjómælinga Íslands: Árni Þór Vésteinsson, deildarstjóri hjá sjómælingasviði Landhelgisgæslunnar. Gula húsið Ársæll skipstjóri horfði ákaft til lands þegar nálgast tók Akranes. Þegar hann leit út um bakborðsgluggana á stýrishúsinu sá hann hvítmálaðan Akranesvitann. Þorpið sást nú vel. Þar bjuggu um 1.300 manns á lágum flötum odda. Þarna sá Ársæll gult hús á bakkanum innan við þorpið. Þetta hlaut að vera gula húsið sem nefnt var í Den islandske lods. Ársæl rak ekki minni til að hafa heyrt að nein sker væru á siglingaleiðinni vestanvert á Krossvík. Það var liðinn rúmur klukkutími frá háflæði og því byrjað að falla út. Ársæll leit ekki á kompásinn, né heldur athugaði hann sjókort. Veðrið var svo gott og skyggnið frábært. Hann mundi glöggt hvaða leiðbeiningar stóðu í lóðsbókinni og efaðist ekki augnablik um að hann væri að sigla eftir réttum merkjum. Gula húsið blasti jú við honum. Þetta gat ekki verið einfaldara. Strandið Klukkan 12:45, réttum þremur stundarfjórðungum eftir að Barðinn hóf siglinguna af Sviðinu til Akraness fékk skipið skyndilega á sig mikið högg. Öllum dauðbrá um borð. Hvað hafði gerst? Skipið sat fast, þeir hlutu að hafa strandað á blindskeri. Ársæll skipstjóri gaf fyrirskipun um að senda loftskeyti til Reykjavíkur og biðja um hjálp til að draga skipið af skerinu. Það hélt áfram að falla út og skipið tók að halla. Skerið Þjótur rétt utan Krossvík við Akranes hefur yfir sér nokkurn dul­úðarblæ þar sem oft brýtur mikið á því í stormum. Þetta eru í raun fjórir skerkollar þar sem Þjótur og Fornajaðarsboði eru stærstir. Eins og sjá má er dýpið ekki mikið um­ hverfis skerin. Kortagerð eftir kortum Sjómælinga Íslands: Árni Þór Vésteinsson, deildarstjóri hjá sjómælingasviði Landhelgisgæslunnar. Klukkan 13:30 var hallinn orðinn svo mikill að Ársæll ákvað að láta áhöfnina fara í björgunarbáta. Hann bað stýrimann og 1. vélstjóra að verða eftir með sér um borð í Barðanum. Karlarnir fóru í skipsbáta, en héldu sig í grennd við strandaðan togarann viðbúnir að taka yfirmenn sína með sér ef allt færi á versta veg og skipið sykki. Vélstjórinn og stýrimaðurinn fóru um skipið og leituðu leka. Þeir urðu ekki varir við að sjór væri kominn í skipið. Skipstjórinn ákvað þá að kalla karlana um borð í skipsbátunum aftur um borð. Áhöfnin ætlaði að freista þess að losa sjálf skipið af skerinu. Það hélt áfram að falla út og hallinn jókst stöðugt á skipinu. Sjór kominn í skipið Klukkan 15:30 urðu þeir varir við að sjór var kominn í togarann. Dælur voru gangsettar en það gagnaðist lítið. Framhluti Barðans hallaðist nú út af skerinu niður á við. Afturendinn hallaði hins vegar upp eftir því sem lækkaði í sjó með útfallinu. Dælurnar náðu ekki sjónum sem safnaðist í framskipið við þessar aðstæður. Mennirnir vissu að þeir voru komnir í mjög hættulega klípu. Í örvæntingu reyndu þeir að tengja hjálparslöngu frá dælunum fram í skipið. Þetta stoðaði lítið. Klukkan 16:15 barst nýtt skeyti frá Barðanum til útgerðarinnar í Reykjavík. Sjór kæmist brátt að ljósavélinni. Beðið var um að togarinn Gyllir eða annað gufuskip kæmi til hjálpar. Karlarnir reyndu að ausa og dælurnar gengu án afláts. Allt kom fyrir ekki. Klukkan 16:45 neyddust vélstjórarnir til að drepa á ljósavélinni. Hún sló þá í sjó. Enn var ausið en klukkan 18:00 gáfust menn upp. Dælan var látin vera í gangi en Ársæll skipstjóri skipaði mönnum sínum að fara aftur í bátana. Sjálfur varð hann eftir um borð, og eins og í fyrra skiptið með stýrimanni og 1. vélstjóra. Önnur skip koma á vettvang Eina vonin nú var að önnur skip kæmu og hjálpuðu til við að dæla úr Barðanum. Þeir sáu að dráttarbáturinn Magni nálgaðist frá Reykjavík. Nokkru lengra í burtu sáu þeir togara færast nær. Það var Gyllir. Magni lagðist upp að Barðanum klukkan rúmlega 19:00. Slöngum var strax komið yfir. Dælur Magna hófu að pumpa sjónum úr togaranum. Gyllir kom skömmu síðar. Reynt skyldi að draga Barðann lausan. Frá klukkan 20:00 var gengið frá dragstrengjum frá skut Barðans í Gylli. Magni dældi stöðugt. Loks klukkan 23:35 reyndi Gyllir að kippa í Barðann. Togarinn haggaðist ekki. Mennirnir skynjuðu að baráttan var töpuð þegar þeir uppgötvuðu að sjór var tekinn að renna milli forlestar og afturlestar. Gyllir lét af tilraununum til að draga Barðann af skerinu. Togarinn hélt aftur til Reykjavíkur. Hér var ekkert frekar fyrir þá að gera. „...og fór á Þjótinn og stóð þar...“ Ársæll og menn hans vissu nú að þeir höfðu steytt á skerinu Þjót. Þeir á Magna höfðu tjáð þeim að Barðinn hefði siglt á blindsker sem alla jafna sæist þegar bryti á því. En í þetta sinn hefði ekkert sést þar sem sjórinn var svo sléttur. Ársæll skipstjóri skynjaði að hann hafði gert mistök, en hann skildi ekki hvers vegna. Hann hélt sig hafa fylgt siglingaleiðbeiningum til hins ýtrasta. Nú var þó ekki mikill tími til að velta þessu fyrir sér. Magni hélt áfram að dæla sjó úr Barðanum þó þetta liti mjög illa út. Skipið seig stöðugt meir niður að framan eftir því sem yfirborð sjávar lækkaði með útfirinu. Allir menn um borð í Barðanum fóru yfir í Magna. Með sér tóku þeir allar sínar persónulegu pjönkur, föt og plögg. Akurnesingar höfðu að sjálfsögðu orðið varir við það úr landi hvað væri að gerast. Fréttin um að togari væri strandaður á Þjótnum fór eins og eldur í sinu um bæinn. Benedikt Tómasson skipstjóri í Skuld (f. 1897 – d. 1961) færði dagbækur samviskusamlega. Að kveldi þessa dags gefur að líta þessa færslu: „Föstudagur 21. ágúst 1931. Stilt og bjart veður. Togarinn Barðinn úr Reykjavík ætlaði að sækja mann hingað en fór á Þjótinn og stóð þar. Magni reyndi að ná honum en tókst ekki“. Öll von úti Akurnesingar lögðust til hvíldar um kvöldið en úti á Þjótnum hélt dramatíkin áfram. Klukkan var langt gengin í tvö um nóttina þegar hætt var að dæla sjó úr skipinu. Það seig hratt á ógæfuhliðina. Barðinn var að renna af skerinu og sökkva. Klukkan þrjú um nóttina var framskip togarans komið í kaf alveg aftur að stjórnpalli. Skipstjórinn á Magna gaf upp alla von. Árla morguns, klukkan rúmlega sex, gaf hann skipun um að yfirgefa strandstaðinn og stefndi dráttarbátnum til Reykjavíkur. Um borð var öll áhöfn Barðans nema Ársæll skipstjóri, 1. vélstjóri og tveir hásetar. Síðar um morguninn gáfust þeir einnig upp. Engu yrði bjargað úr þessu. Barðinn, sokkinn til hálfs á Þjótnum. Myndin er sennilegast tekin daginn eftir strandið, árdegis 22. ágúst. „. . . er sokkinn niður að framan aftur að (brú), afturendinn uppí loftið”, skrifaði Benedikt í Skuld í dagbók sína þennan dag. Myndirnar af Barðanum á Þjótnum eru úr safni Akurnesingsins Ólafs Frímanns Sigurðssonar sem varðveitt er á Ljósmyndasafni Akraness. Þetta safn er mikill fjársjóður. Sjá heimasíðu þess með því að smella hér. Skoða má þessar myndir af skipinu á skerinu í aðeins stærra formi ef smellt er á þær. Þessi mynd sýnir glöggt víra sem hanga niður frá skut hins strandaða skips. Þessi vírar voru eflaust notaðir þegar reynt var að draga skipið af Þjótnum. Við sjáum einnig á þessari mynd og öðrum af strandstað, að einungis annar af tveimur björgunarbátum (stjórnborðsbáturinn) hefur verið settur út. Bakborðsbáturinn er enn á sínum stað. Það hefur verið hörmuleg aðkoma að þessu fallega skipi þennan ágústdag yfir rúmum 80 árum. Í fjarska sést Esjan og Kjalarnes. Barðinn hefur verið nýkominn úr botnhreinsun þegar slysið varð. Á ljósmyndunum má glöggt sjá að stýri skipsins liggur í bakborð. Kannski reyndi skipstjórinn að beygja af skerinu þegar skipið lenti á því? Norðurhluta Akrafjalls með Geirmundartind ber í skipið. Akurnesingar höfðu að sjálfsögðu fylgst með úr landi og nokkrir þeirra haldið út í bítið til að fylgjast með atburðum. Þennan dag greindi Morgunblaðið frá strandinu. Þetta var stórfrétt. Eitt stærsta fiskiskip landsmanna strandað uppi á Akranesi: „Togarinn sást vel hjeðan úr Reykjavík, og var auðsjeð hjeðan kl. um 6 í gærkveldi, að hann hallaðist mikið og bar hátt á honum á skerinu. Togarinn er vátrygður hjá Sjóvátryggingafjelagi Íslands“. Barðinn kominn á kaf Ekki er að sjá að nokkuð hafi verið aðhafst daginn eftir strand Barðans í þá veru að ná skipinu af skerinu, enda vafalítið vonlaust verk eins og komið var. Morgunblaðið hélt áfram að flytja landsmönnum fréttir af slysinu. Þennan dag blasti þessi fyrirsögn við lesendum: „Barðinn – Vonlítið að hann náist út“. Morgunblaðið flutti landsmönnum ítarlega frétt 23. ágúst 1931. Fréttin var afdráttarlaus: „Í blaðinu í gær var frá því skýrt að tvö skip voru í fyrrakvöld komin á vettvang til þess að reyna að bjarga Barðanum af Þjótnum, hafnarbáturinn Magni og togarinn Gyllir. Er hafnarbáturinn Magni kom að Þjótnum kl. að ganga sjö á föstudagskvöld, voru skipverjar af Barðanum allir í skipsbátunum, og höfðu verið þar um hríð, því þá var togarinn farinn að hallast svo mikið á skerinu, og kominn svo mikill sjór í hann, að búast mátti við því, að hann kynni að sökkva skyndilega. Var nú tekið til óspiltra málanna að dæla úr togaranum. Tókst þá að dæla úr lestarrúminu, en Magni hafði ekki við að dæla úr vjelarrúminu. Um miðnætti á laugardagsnótt var gerð tilraun til þess að draga togarann af skerinu. Var sín dráttartaugin sett í hvort skipið, Magna og Gyllir. En Barðinn bifaðist ekki. Aftari helming­ur Barðans var á skerinu, en fram­endinn stóð fram af því. Er hætt var tilraunum þessum, var haldið áfram að dæla úr skipinu. En nú höfðu dælurnar ekki við, skipið fyltist af sjó, og varð þá svo fram þungt, að klukk­an að ganga þrjú um nóttina, stakkst það fram af skerinu, svo stefni þess stendur í botni, en afturendinn upp úr sjó. Gyllir sneri nú til Reykjavíkur, en Magni kom ekki fyr en kl. 8 í gærmorg­un, og þá með skipshöfn Barðans, nema skipstjóra og vjelstjóra. Þeir komu síðar með vjelbát. Er skipverj­ar af Barðanum fóru í bátana, tóku þeir allan farangur sinn með sjer. En veiðarfæri skipsins voru ekki tekin, sakir þess, að allir bjuggust þá við því að skipið næðist út. Sker þetta, Þjóturinn, sem Barðinn strandaði á, er, að sögn 3 klettahnjótar, svo sem mótorbátslengd hver. Á skeri þessu brýtur altaf, nema þegar sjór er ládauður, eins og hann var í þetta sinn. Barðinn var smíðaður í Eng­landi árið 1913, 416 smálestir að stærð. Eigendur h. f. Heimir hjer í Reykjavík. Með veiðarfærunum og afla var skipið vátrygt fyrir kr. 270.000. Farið hefir verið fram á, að Ægir kæmi á vettvang í dag, til þess að athugað yrði enn hvort nokkur von sje til þess að ná skipinu út“. Togarinn virðist hafa legið á skerinu 23. og 24. ágúst því þann dag skrifar Benedikt í Skuld eftirfarandi í dagbók sína: „Vestan strekkingur með kalsa. Varðskipið „Ægir“ kom hingað til að líta á Barðann enn hefur víst ekki litist á því hann fór sem sagt samstundis og hann ( Barðinn) alveg orðinn strand“. Daginn eftir, þann 25. ágúst dró síðan til tíðinda því nú skrifaði Benedikt þetta: „Sunnan stormur og væta. Nú er Barðinn alveg kominn í kaf og er farið að reka úr honum ímislegt smávegis, tunnur og fl. Aungvu hefur verið bjargað úr honum og er það alveg sérstakt í annari eins blíðu og undanfarið hefur verið. Varðskipið „Ægir“ kom í morgun og leit yfir strandstaðinn og fór svo vestur án þess að gera nokkuð“. Barðinn var horfinn í sína votu gröf. Um borð voru 800 körfur af fiski, 15 – 20 tonn af ís og nokkuð af kolum. Áfall vekur upp spurningar Mönnum var að vonum brugðið eftir tap Barðans. Heimskreppan var komin til Íslands. Atvinnuleysi fór vaxandi. Það var mikið áfall fyrir fátæka þjóð að missa svo verðmætt atvinnutæki. Strandið varð Morgun­blaðinu tilefni til hugleiðinga sem birtust undir fyrirsögninni Strand þann 29. ágúst: „Menn harma það, sem eðlilegt er, þegar íslensk sjómannastjett, íslenska þjóðin missir eitt af veiði­skipum sínum eins og Barðann um daginn, sem fyrir fádæma slysni rakst á blindsker hjer úti í Flóanum. Við strand, sem þetta missa menn atvinnu, framleiðslan minkar, o. s. frv.“ Blaðið hafði greinilega áhyggj­ur af því að slæm afkoma togaraút­gerðar fældi athafnamenn frá því að leggja fé í slíkan útveg: „En hvernig fer ef landsmenn hætta að leggja fje í veiðiskip og útgerð? Hvernig fer þegar reynslan hermir, að útgerðin er orðin svo dýr, að hún gefur eigend­um veiðitækjanna ekki annað en tap? Þegar öll arðvonin hverfur í háar kaupgreiðslur, tolla og skatta, þrátt fyrir alla fiskauðlegðina skamt frá landsteinum? Því hvað stoðar, þó mikill sje aflinn, ef tilkostnaður við útgerðina er orðinn svo mikill, að fyrirsjáanlegt tap er á rekstrin­um, hvað lítið sem út af ber? Þegar landsmenn hætta að leggja sparifje sitt í framleiðslutæki þjóðarinnar, er framförum og velmegun vorri siglt í strand. Er ekki þjóðarskútan okkar á reki einhvers staðar nálægt því blind­skeri?“ Þetta voru spurningar sem allt eins gætu átt við í dag rúmum 80 árum síðar. Réttarhöldin Tap Barðans fékk vissulega eftirköst. Sjópróf voru haldin. Úr varð dómsmál sem fór alla leið fyrir Hæstarétt. Ársæll greindi þar frá siglingu sinni til Akraness og hvaða merkjum hann hefði fylgt. Skipstjórinn sagði að hann hefði ekki vitað af neinum grynningum eða skerjum vestan til á Krossvík innan við Flösina. Hann hefði ekki siglt eftir kompás eða athugað sjókort, því hann var sannfærður um að hann mundi öll merki á innsiglingunni rétt og í svo björtu veðri væru þau auðséð af hafi. Ársæll sagði sjódómnum einnig frá því að Akurnesingar hefðu upplýst sig eftir strandið um að gula húsið sem hann hafði miðað við í innsiglingunni hefði verið sveitabærinn Kross. Ársæll sagði að þetta hefði verið eina gula húsið sem hann sá er hann miðaði á land. Í framhaldi af þessu fékk sjódómurinn varðskip til að fara á vettvang strandsins og athuga málið. Í ljós kom að með gula húsinu sem nefnt var í leiðarlýsingu dönsku lóðsbókarinnar sem Ársæll hafði numið af, var átt við hið forna prestsetur að Görðum. Þetta steinhús hafi verið byggt fyrir um hálfri öld og réttilega haft gulan lit. En fyrir tíu árum hefði það hins vegar verið málað hvítt. Bæjarhúsið á Krossi sé hins vegar gult, og eina húsið með þeim lit sjáanlegt af hafi austan Akranesþorps. Skipherra varðskipsins taldi einsýnt að Ársæll hefði miðað bæjarhúsið að Krossi í svokallaða Reynisása í miðju Akrafjalls í staðinn fyrir að prestsetrið Garða hefði átt að bera í norðurrætur Akrafjalls þegar beygja átti inn á Krossvíkina. Dómur kveðinn upp Þann 20. desember 1932 var dómur kveðinn upp í Hæstarétti. Í dómsorðum sagði meðal annars: „Líkur benda til, að hið oftnefnda gulmálaða hús, sem hafði einmitt þau einkenni, sem greind eru í sjókortinu og leiðarbók frá 1927, hafi leitt kærðan í þá villu, að hann tók ranga innsiglingarleið og setti skip sitt í strand. Á aðra hlið hefir hinn hábjarti dagur, sumarblíðan og hinn ládauði sjór, sem var svo spegilsléttur, að ekkert braut á Þjót, en svo gerir jafnan ef nokkur hreyfing er í sjó, deyft hvöt kærðs til að gæta þeirrar varúðar, sem verður að vera sívakandi hjá hverjum skipstjórnarmanni, sem siglir um slóð, þar sem sker og grynningar eru. Og sjórétturinn telur það gáleysi af kærðum að sigla í höfn, sem hann er í rauninni lítt kunnur, án þess að hafa annan mann við stýri, svo hann gæti sjálfur athugað stefnur og mið inn í höfnina eftir sjávaruppdrættinum, sem honum bar að hafa við hönd, og áttavitanum. Þá er það og yfirsjón af kærðum að draga eigi úr ferð skipsins nógu tímanlega þótt hann í nánd við innsiglinguna vissi af skeri, sem hann veit eigi mið á [aths. greinarhöfundar: þetta stangast á við framburð Ársæls en hann sagði að hann hefi ekki vitað af skerinu], en heldur áfram með sömu ferð inn á skipaleguna aðeins eftir minni sínu, í stað þess að biðja um hafnsögumann.“ „Hirðuleysi og yfirsjónir“ Í desember 1932 dæmdi Hæstiréttur Ársæl Jóhannsson skipstjóra fyrir brot á siglingalögum „yfirsjónir og hirðuleysi“. Hann fékk 600 króna sekt eða 30 daga fangelsi ella, og var látinn greiða verjanda sínum málskostnað. Ársæll, sem hafði að baki fjögurra ára farsælan feril sem stýrimaður á togurum og þrjú ár sem skipstjóri bæði fyrir og eftir þetta strand, slapp hins vegar við að verða sviptur skipstjórnarréttindum. Ástæðan fyrir því var sú að réttilega þótti sannað að á löggiltum sjókortum þessa tíma „...hefði verið gefin upp röng lýsing á ónafngreindu húsi sem innsiglingamerki á Krossvík, en lýsingin á heima við hús, sem hægt er að miða í sama bakmerki sem hið rétta hús, Garðahús, skammt frá hinni réttu innsiglingaleið“. Að Skagamenn höfðu tekið sig til og málað prestsetrið að Görðum hvítt í stað þess að halda gula litnum hafði þannig leitt til að Íslendingar töpuðu einum af sínum fínustu togurum. Þetta ætti að kenna mönnum þá lexíu að hrófla varlega við kennileitum sem gegna hlutverki þekktra siglingamerkja. Gamla prestsetrið að Görðum á Akranesi sem Skagamenn máluðu hvítt með afdrifaríkum afleiðingum. Húsið var um árabil notað sem líkhús og síðar safnahús Byggðasafnsins. Hér er það í slíkri þjónustu. Í dag hefur þetta hús verið gert upp og fært til upprunalegs horfs með mikilli prýði. Það er nú sveitarsómi þar sem það stendur enn á safnasvæðinu að Görðum á Akranesi. Gamli guli liturinn er aftur kominn á húsið en það er þó ekki lengur notað sem mið fyrir innsiglinguna í Akraneshöfn. Þar hafa nýrri aðferðir í siglingafræði fyrir löngu leyst þær gömlu af hólmi. Heimildir: Grein þessi byggir á lengri ritgerð minni sem birtist í Árbók Akurnesinga árið 2008. Vísast í heimildaskrá þar. Þá ritsmíð má sjá með því að smella hér. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135740&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135740&meira=1 Mon, 31 Dec 2012 16:52:00 GMT Mig langar að hefja þessa færslu á að setja inn tvær ljósmyndir sem eru teknar með 70 ára millibili. Fyrr á þessu ári fann ég þessa gömlu svarthvítu ljósmynd af íslenskri brú. Hana hafði ég hvergi séð áður. Ég braut mikið heilann um hvar þessi brú gæti verið, taldi að hún hefði verið í Hvalfirði eða annars staðar á Vesturlandi en kom henni ekki fyrir mig. Það var ekki fyrr en með hjálp staðkunnugra og glöggra manna á borð við Jónas Guðmundsson á Bjarteyjarsandi í Hvalfirði að brúin fannst. Þetta er gamla brúin yfir Fossá í Hvalfirði, smíðuð einhvern tímann á árunum fyrir seinna stríð en aflögð árið 1957. Þá var vegurinn var færður niður að sjó þar sem ný brú var smíðuð rétt ofan við árósinn. Smellið á myndina til að sjá hana stærri. Hér er mynd af brúnni tekin frá sama sjónarhorni 70 árum síðar, í október síðastliðinn. Ef smellt er á hana má sjá meira af henni og nánasta umhverfi. Það getur oft verið mjög gaman að koma á staði og bera þá saman í nútímanum við gamlar ljósmyndir. Mér þótti það mikil upplifun að finna þessa gömlu brú í haust og horfa á hana með gömlu ljósmyndina í höndunum og reyna að átta mig á því hvernig þetta hefði litið út á miklum hættu- og alvörutímum sjö áratugum fyrr. Brúin er á ákaflega fallegum stað þar sem Fossáin fellur um þröngt og alldjúpt gljúfur nokkuð fyrir ofan þar sem þjóðvegurinn um Hvalfjörð liggur í dag. Vegagerðamenn hafa valið henni stæði þarna því þar var stutt að brúa yfir gljúfrið. En að sama skapi hefur vegurinn að brúnni vestan frá verið stórhættulegur. Það er komið fyrir klettaklif, tekin kröpp beygja og svo er afíðandi halli niður að brúnni og beygt inn á hana. Á vinstri hönd er djúpt gljúfrið og viss dauði ef eitthvað fer úrskeiðis. Þarna voru engin vegrið. Á gömlu myndinni yst til vinstri sjáum við þennan vegarkafla framhjá klifinu. Sjötíu árum síðar hefur hrunið svo mikið af grjóti úr því að vegurinn er næstum horfinn. Tré hafa skotið rótum. Náttúran er að afmá öll ummerki um að þarna hafi farartæki ekið þjóðleið um miðbik síðustu aldar. Gamla brúin hangir þó enn uppi þó hún hafi ekki verið notuð í 55 ár. Yfir hana hefur verið sett lítil göngubrú úr timbri svo ferðalangar yrðu sér ekki að fjörtjóni við að fara yfir þá gömlu. Líkast til hefur gólfið í brúnni verið farið að gefa sig. Gróðurinn hefur gripið alla þá festu sem hann hefur fundið á mannvirkinu og hægt og bítandi er náttúran sömuleiðis að vinna á því. En hvað sjáum við á gömlu myndinni sem er tekin þegar brúin var á blómaskeiði sínu? Þessi mynd er líklegast að vetrar-, vor- eða haustlagi annaðhvort 1942 eða 1943. Þarna er breskur herflokkur við æfingar. Þeir virðast vera að þjálfa sig í að koma sprengiefni fyrir undir brúnni. Fjórir þeirra eru niðursokknir í þetta á meðan félagar þeirra eru á varðbergi með brugðnar skammbyssur, viðbúnir ef óvinurinn skyldi koma. Einn er svo djarfur að hann hangir undir brúnni yfir djúpu gljúfrinu og ískaldri Fossánni á meðan hann kemur væntanlega einhverri vítisvél fyrir. Bretar stunduðu æfingar í norðurslóðahernaði hér á landi. Um tíma var þeim möguleika haldið opnum að gera innrás af hafi í Norður-Noregi. Þar voru gerð nokkur strandhögg. Allt þetta ýtti undir ótta Þjóðverja við slíka innrás á þessum slóðum. Ekki bætti svo úr skák þegar falskir njósnarar, Íslendingar sem Þjóðverjar töldu að störfuðu fyrir þá en unnu í raun fyrir Breta, sendu falskar upplýsingar héðan um liðsafnað hér á landi til norðurslóðahernaðar. Hér eru fleiri myndir, mjög sennilega af þessum sama herflokki í Hvalfirði. Líklega eru allar myndirnar teknar sama dag. Mennirnir virðast hafa gengið með búnað sinn frá Hvítanesi upp að brúnni yfir Fossá. Herflokkurinn á göngu inn með Hvalfirði frá Hvítanesi að Fossá. Hlíðar Reynivallaháls í bakgrunni. Smellið á mynd til að sjá hana stærri. Stoppað í viðbragðsstöðu. Menn með byssur á lofti, tveir virðast með vígvallarsíma. Smellið á mynd til að sjá hana stærri. Herflokkurinn gengur inn með ströndu Hvalfjarðar í átt að Fossá. Í gráskímunni á firðinum má sjá skip sem liggja undan Þyrilsnesi. Þarna er líka Þyrillinn og Múlafjall. Foringi með göngustaf fer fyrir hópnum. Mennirnir hafa axlað símavír eða sprengjuvír á stöng sem þeir bera sín á milli. Kannski var það vírinn til að "sprengja" brúna yfir Fossá? Við sjáum að greina má þessa sömu menn með vírinn og foringjann með göngustafinn á myndinni hér fyrir ofan af hópnum sem gengur inn með hlíð Reynivallaháls. Smellið á mynd til að sjá hana stærri. Það er mikill fjársjóður falinn í þessari sögu allri. Þessar sjötugu ljósmyndir kalla til okkar úr fortíðinni. Gamla brúin yfir Fossá sem einn gráan vetrardag fyrir 70 árum var æfingarskotmark breska herflokksins gæti líka sagt okkur margt kynni hún að tala. Eins og það var gaman að finna hana og bera saman við gömlu ljósmyndina þá er líka synd að sjá hvernig hún er orðin í dag. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135594&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135594&meira=1 Sat, 22 Dec 2012 06:00:00 GMT Í morgun fékk ég í hendur jólablað Fiskifrétta. Þar er að finna umfjöllun um íslenska sjómenn sem nú starfa á norskum bátum og veiða við strendur Noregs og í Barentshafi. Þarna eru einnig viðtöl við nokkra þeirra. Mennirnir láta allir mjög vel af sér. Það styrkir í raun það sem ég hef sjálfur orðið áskynja frá íslenskum sjómönnum í Noregi. Þeir eru ánægðir, þéna mjög vel og búa við góð kjör að öðru leyti, njóta athafnafrelsis og fá tækifæri sem þeim bjóðast ekki á Íslandi. Íslendingum virðist tekið opnum örmum í norskum sjávarútvegi enda er þörf fyrir vinnufúsar hendur í greininni. Bæði eru veiðiheimildir einkum í þorski að aukast stórkostlega, og svo hafa margir norskir sjómenn flutt sig úr sjávarútveginum yfir í olíuiðnaðinn. Íslendingarnir búa yfir sérþekkingu og dugnaði sem Norðmenn leita eftir. Ég ætla ekki að rekja frekar það sem stendur í blaðinu. Hér er smá ágrip af því á vef þess. Segi bara að það sem þar kemur fram vekur allt alvarlegar spurningar um samkeppnisstöðu íslensks sjávarútvegs í fyrirsjáanlegri framtíð. Ekki bara á mörkuðum fyrir fisk heldur líka í samkeppni um mannauð. Ég gæti sem best trúað að straumur íslenskra sjómanna og jafnvel annarra með sérþekkingu í sjávarútvegi eigi bara eftir að aukast til sjávarbyggða Noregs. Sú skriða sem þegar virðist hafin getur fljótt orðið að flóði. Það virðist vera mikið af tækifærum í Noregi fyrir duglegt fólk, ekki síst í nyrstu fylkjunum sem liggja að auðugustu fiskimiðunum. Hverjar verða afleiðingar stóraukinna bolfiskveiða í Barentshafi fyrir samkeppnisstöðu íslensks sjávarútvegs, bæði hvað varðar markaði og mannauð?Þorskkvótinn í Barentshafi verður aukinn um fjórðung á næsta ári - heil 25 prósent eða um 250 þúsund tonn. Þar verða veidd minnst milljón tonn af þorski 2013, mesta veiði í 40 ár. Það er mokveiði þarna og útlit fyrir að svo verði áfram. Þessi mikla aflaaukning er reyndar þegar farin að hafa áhrif. Framboð á fiski er að stóraukast. Lágmarksverð á þorski til sjómanna í Noregi hefur þegar verið lækkað um tuttugu prósent. Þetta er niðurstaða úr samningaviðræðum norska fisksölusamlagsins (Norges Råfisklag) og samtaka fiskkaupenda. Sjá hér. Talsmenn sjómanna í Noregi (og eflaust útgerða líka) hafa kvartað og kveinað sem von er yfir þessu mikla verðfalli. Það sem skilur þó norska sjómenn og útgerðarmenn frá þeim íslensku er að norskir geta líkast til brosað gegnum tárin. Frábær aflabrögð gera væntanlega ódýrara að stunda veiðar en nokkru sinni fyrr. Aflaaukning og minni kostnaður við veiðar gæti því skilað sjávarútvegi í Noregi og þeim sem við hann starfa því, að næstu árin verði þau bestu nokkru sinni um mjög langan aldur. Í Noregi er heldur ekkert veiðigjald eins og á Íslandi. Norskur sjávarútvegur gæti því lokkað og laðað íslenska sjómenn og jafnvel fiskverkafólk og aðra með sérþekkingu innan greinarinnar í enn meiri mæli en þegar er orðið. Það verður síðan áhugavert að fylgjast með því hvort stóraukið framboð úr Barentshafi og þetta mikla verðfall á þorski í Noregi muni ekki einmitt setja þrýsting á fiskverð á Íslandi? Hér standa vonir til að þorskkvótinn verði aukinn en þó ekki fyrr en næsta haust - eftir rúma níu mánuði. Þá má spyrja hvort sú kvótaaukning, sem og kvótaaukning þessa fiskveiðiárs verði ekki étin upp af verðfalli á mörkuðum? Afleiðingarnar gætu orðið alvarlegar fyrir íslenskt efnahagslíf. Slíkt gæti aftur orðið til að enn fleiri löðuðust eða hrektust til Noregs - allt eftir því hvernig á það er litið. Mörgum spurningum er ósvarað nú þegar nýju ári er mætt, og þeim fækkaði ekki við það rót sem komst á hugann við að lesa Fiskifréttir í dag. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135539&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135539&meira=1 Thu, 20 Dec 2012 23:58:00 GMT Gleðifregnir berast í dag þeim sem tóku þátt í Íshafsskipalestunum til og frá Norðvestur Rússlandi og aðgerðum þeim tengdum. Fjölmargir þessara manna höfðu viðkomu hér á Íslandi. David Cameron forsætisráðherra Breta hefur nú tilkynnt að þeim verði nú loks veitt sérstakt heiðursmerki fyrir þáttökuna. Það hefur verið mörgum gömlu mannanna mikið hjartans mál í mörg ár að fá slíka opinbera viðurkenningu fyrir störf sín og þær hættur sem þeir lögðu sig í. Bresk stjórnvöld hafa dregið lappirnar í málinu sem er í raun illskiljanlegt. Íshafsskipalestirnar voru hættulegustu og hlutfallslega séð mannskæðustu skipalestasiglingar stríðsáranna. Þessar skipalestir höfðu miklar afleiðingar fyrir gang styrjaldarinnar. Hernaðarlegt og pólitískt mikilvægi þeirra var afar mikið. Nú hefur loks verið bætt úr þessu máli þó seint sé. Þannig er framlag þeirra sem tóku þátt í þessum miklu viðburðum á norðurslóðum loks viðurkennt . Um leið fá sjálfir atburðirnir enn frekar þann sess sem þeim svo sannarlega ber í sögunni. Fáir af þeim mönnum sem tóku þátt eru þó enn á lífi í dag enda um 70 ár liðin. Ég var svo lánsamur að hitta nokkra þeirra þegar þeir komu hingað sumarið 2008. Þetta voru flottir karlar og minnistæðir. Hér er frétt Daily Mail frá í dag. Hérna fyrir neðan er svo sjónvarpsfrétt frá í sumar um þetta mál. Það var farið að valda bresku ríkisstjórninni hálf neyðarlegum vandræðum því málstaður gömlu mannanna naut mikillar samúðar meðal almennings og í fjölmiðlum. David Cameron og ríkisstjórn hans fá fallegt prik fyrir að heiðra gömlu mennina eins og þeir hafa svo sannarlega átt skilið í öll þau ár sem liðin eru síðan þeir færðu sínar fórnir. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135486&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135486&meira=1 Wed, 19 Dec 2012 21:10:00 GMT Í bók minni Návígi á norðurslóðum lýsi ég meðal annars því hvernig Þjóðverjar lögðu nyrstu héruð Noregs í rústir á undanhaldi sínu síðasta haust styrjaldarinnar 1944. Gríðarlegt tjón var unnið þar sem allt var eyðilagt og ekkert skilið eftir. Hús og önnur mannvirki í blómlegum fiskimanna- og bændabyggðum voru gereyðilögð, búsmali drepinn og fólk rekið suður á bóginn. Þjóðverjar gerðu þetta að hluta til vegna þess að þeir vildu hindra innrás af hafi meðal annars frá Íslandi. Njósnarar hér á landi voru látnir leka fölskum upplýsingum um að slíkt stæði fyrir dyrum og Adolf Hitler óttaðist þetta. Eyðing Finnmerkur og Norður-Troms í Noregi er hryðjuverk sem síðan hefur að mestu fallið í gleymsku. Þetta var martröð sem stóð yfir allt til stríðsloka. Friðurinn kom til Norður-Noregs með voðaverki sem lýst er í þessum pistli. Frásögnin hér byggir á umfjöllun í 21. kafla bókarinnar. ----------- Þann 30. apríl 1945, sama dag og Adolf Hitler stytti sér aldur, lögðu tveir kafbátar frá móðurskipinu Black Watch í Hammerfest. Þetta voru U-318 og U-992. Báðir kafbátarnir voru að leggja út í leiðangur sem gat vart talist annað en tilgangslaus nú þegar stríðinu var í raun lokið. Leið bátanna lá með ströndinni norður og austur fyrir Norðurhöfða, nyrsta odda Noregs. Um borð í bátunum var hópur manna úr sérsveitum þýska flotans (MEK 35). Hópseiði er við strönd Barentshafs nyrst í Norður Noregi - austur af Norðurhöfða. Förinni var heitið að Hópseiði, litlu eiði milli tveggja fjarðarbotna á Nordkyn-nesi sem er austur af Norðurhöfða. Þjóðverjum var kunnugt um að breskir hermenn hefðu sést á þessu eiði. Menn notuðu það gjarnan til að stytta sér leið yfir sjálft Nordkyn-nesið en talið var hættulegt að sigla fyrir það því að þýskir bátar og kafbátar gátu enn verið á ferli. Þjóðverjar voru búnir að brenna Finnmörku haustið áður en óbreyttir norskir borgarar voru enn á þessum slóðum. Kafbátarnir komu að eiðinu og settu menn á land. Það fréttist af komu þeirra. Enn í dag er ekki fyllilega ljóst hvað gerðist en þó er vitað að þýsku hermennirnir tóku sex norska borgara til fanga og skutu þá síðan með köldu blóði. Þetta voru allt óvopnaðir karlmenn. Þrír þeirra voru 16 og 17 ára. Síðan fann einn þýsku hermannanna eiginkonu eins þessara manna og móður eins piltanna. Hún var með börnum sínum í haughúsi fjóss þar sem fjölskyldan bjó eftir að heimili þeirra hafði verið brennt niður haustið áður. Hann nauðgaði konunni fyrir framan börnin. Morguninn eftir sigldu báðir þýsku kafbátarnir á brott ofansjávar út fjörðinn um leið og hátíðartónlist glumdi frá hátölurum sem höfðu verið settir upp á stjórnpöllum þeirra. Áhafnir kafbátanna og sérsveitarmennirnir fögnuðu því að stríðinu var lokið. Eftir lágu lík mannanna sem höfðu verið myrtir. Dagurinn var 5. maí 1945. Hjá líkunum höfðu Þjóðverjarnir skilið eftir prentaðan dreifimiða með norskum texta. Þetta voru óundirrituð skilaboð til íbúa Noregs. Hér var á ferð blanda af ávarpi og hótunum sem áttu við þessar skelfilegu kringumstæður að lýsa afstöðu þeirra sem nú voru búnir að tapa stríðinu; Ákall! Norskir karlar og konur! ▪Við berjumst og vinnum fyrir ykkur að því að koma á evrópsku ríkjasambandi í framtíðinni. ▪Við lokkum ekki til okkar fólk með súkkulaði né tóbaki. Þvert á móti höfum við sannað vináttu okkar gagnvart ykkur gegnum fimm ára sambúð. ▪Við verndum heimili ykkar gegn blóðugum hryllingi bolsévika. ▪Við verndum heimili ykkar gegn arðráni auðvaldsins. ▪Við tryggjum ykkur fiskimiðin til ykkar eigin nota. ▪Við veitum ykkur atvinnu og mat. En ▪sá sem tekur stöðu gegn okkur, sá sem styður hin andevrópsku stórveldi England og Ameríku með Sovétrússland í fararbroddi, ▪sá sem tekur stöðu opinberlega eða í laumi gegn okkur á þessum erfiðu tímum fyrir Evrópu, ▪sá sem með flótta á bátum eða yfir landamærin tekur stöðu gegn markmiðum okkar, ▪sá sem opinberlega eða í laumi hjálpar óvininum hérna megin eða handan víglínunnar; ▪ hann er svikari gegn Evrópu og gegn sínu norska föðurlandi og hann skal fundinn sekur og honum eytt hvar sem hann felur sig. Upphaf dreifimiðans sem skilinn var eftir hjá líkum fiskimannanna sex sem voru myrtir. Sautján börn urðu munaðarlaus í þessari tilraun nasista til að koma þessum boðskap sínum um evrópskt ríkjasamband framtíðar á framfæri. Smellið á myndina til að sjá dreifimiðann í heild. Með voðaverkunum á Hópseiði kom friðurinn til Norður-Noregs. ----------- Evróputalið í þessari makalausu yfirlýsingu sem morðingjarnir skildu eftir við lík norsku fiskimannanna var endurómur af þeirri framtíðarsýn fyrir álfuna sem Adolf Hitler hafði básúnað út á stríðsárunum. „Það verður að binda enda á þetta rugl með öll þessi smáríki sem enn eru í Evrópu eins fljótt og auðið er. Markmið baráttu okkar verður að vera að mynda sameinaða Evrópu: Þjóðverjar einir geta í raun komið á skipulagi Evrópu,“ sagði hann á fundi 1943. (Toland, J. Adolf Hitler. Volume II (1976), bls. 875.) Adolf Hitler og Vidkun Quisling hittust hinsta sinni í Berlín í janúar 1945. Þar vildi Quisling ræða sameiginlegt áhugamál beggja sem var að koma á fót evrópsku ríkjasambandi. Vidkun Quisling, leppur Þriðja ríkisins, gekk einnig með svipaðar hugmyndir. Í lok janúar 1945 fór Quisling til Berlínar á fund Hitlers. Hann ætlaði að reyna að fá Hitler til að fallast á friðarskilmála við Noreg. Aldrei hafði verið gengið frá slíku plaggi eftir innrás Þjóðverja í landið vorið og sumarið 1940 og Noregur var þannig í raun hernumið land. Með friðarsáttmála við Þýskaland taldi Quisling að sér tækist að bjarga málum þannig að honum yrði þakkað fyrir að hafa leitt stríðið til lykta af hálfu Noregs. Aðeins þannig væri von til að hindra að þjóðin klofnaði enn frekar í blóðugum stríðsátökum. Quisling vildi að í framhaldinu yrði komið á fót evrópsku ríkjasambandi þar sem Þýskaland, Noregur og fleiri lönd yrðu á jafnréttisgrundvelli. Hann hafði í farteskinu á fundinum með Hitler drög að sáttmála um slíkt. (Dahl, H. F. Quisling. En norsk tragedie (2004), bls. 394-402). ----------- Foringi þýsku sérsveitarmannanna sem frömdu illvirkin á Hópseiði var ákærður fyrir morð og stríðsglæp vegna þessa eftir stríð. Hann sat fjóra mánuði í fangelsi en síðan koðnaði málið niður og það var aldrei rannsakað almennilega. Mörg voðaverk voru til rannsóknar eftir stríðið og örlög sex fátækra fiskimanna norður við nyrsta haf voru ekki mál sem sett var framarlega í forgangsröðina. Þýsku hermennirnir sögðust hafa skotið mennina þegar þeir reyndu að ráðast á þá en sannanir á vettvangi sýndu að Norðmennirnir voru hreinlega teknir af lífi. Norski blaðamaðurinn og rithöfundurinn Alf R. Jacobsen greinir ítarlega frá þessu máli í bók sinni Til siste slutt. Skjebnedrama i krigens avsluttende fase (2004). Norðmenn hafa einnig gert ítarlegan sjónvarpsþátt um þennan atburð (Drapene på Hopseidet. Brennpunkt – fréttaskýringaþáttur norska ríkissjónvarpsins NRK (2005)). Þar er að finna bæði myndir af vettvangi og viðtöl við vitni að þessu illvirki gegn óbreyttum borgurum sem gerðist fimm dögum eftir að Adolf Hitler batt enda á líf sitt í greni sínu í Berlín og tveimur dögum áður en styrjöldinni lauk formlega í Evrópu. Þann þátt má sjá með því að smella á þessa slóð: http://www.nrk.no/nett-tv/klipp/120321/ Umfjöllun um þáttinn á vef NRK má sjá með því að smella hér. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135444&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135444&meira=1 Tue, 18 Dec 2012 23:00:00 GMT Sumarið 1871 var norsk seglskúta á selveiðum í austanverðu Barentshafi. Septemberdag einn þegar skipverjar voru að eltast við rostunga undan norðausturströnd Novaja Zemlya komu þeir auga á bjálkahúsatóft sem vakti athygli þeirra. Hér á hjara veraldar var þess síst að vænta að rekast á mannvistarleifar. Augljóst var að margt manna hafði dvalið í húsinu því greinilega mátti sjá móta fyrir leifum fjölda rúmfleta og skipskistna. Forvitni Norðmannanna var vakin. Þeir hófu að róta í rústunum. Innan um möl og ís í tóftinni fundu þeir brátt fjölda hluta sem voru svo vel varðveittir að halda mátti að eigendurnir hefðu nýverið horfið á braut. Meðal annars fundu þeir veggklukku, koparpotta, kistil með verkfærum, bunka af kopastungum, fatnað, kertastjaka, bækur, forn siglingatæki, skot- og eggvopn, og margt fleira. Norðmennirnir stöldruðu ekki lengi við, en skipstjóri skútunnar lét menn sína hlaða vörðu á staðnum. Inn í hana lagði hann blikkflösku með bréfi þar sem stóð að hann hefði fundið leifar eftir menn sem hefðu dvalið vetrarlangt á þessum stað. Hann ályktaði að hér hefði verið um að ræða hollenska sæfarann Willem Barents og áhöfn hans, sem neyddust til að dvelja á þessum slóðum veturinn 1596 til 1597. Hann hafði rétt fyrir sér. Norðmennirnir höfðu fundið einstakar fornminjar sem legið höfðu óhreyfðar í 275 ár. Könnunarleiðangur Barents og manna hans var þá þegar kominn á spjöld sögunnar. Barentshaf hafði hlotið nafn eftir könnuði sínum, sem teiknað hafði fyrsta kortið af hafsvæðinu og fundið Bjarnarey og Svalbarða. Hann varð fyrstur ásamt mönnum sínum til að reyna vetursetu á eyjunum í Íshafinu. Reyndar leikur grunur á að íslenskir sæfarar hafði fundið Svalbarða árið 1194 og Rússar hafi einnig vitað um tilvist þessa lands en það er önnur saga. Barentsleiðangurinn 1596-1597 var ferð mikilla mannrauna og frábærrar sjómennsku. Leiðangursmenn urðu að hafa vetursetu á íshafseyjunum Novaja Zemlya eftir að skip þeirra brotnaði í ís. Þegar voraði sigldu þeir um 400 sjómílur yfir opið haf til mannabyggða. Svo vel vill til að ítarleg dagbók hefur varðveist frá þessum hollenska leiðangri. Hún er einstæð, skreytt teikningum sem leiðangursmenn sjálfir hafa greinilega átt þátt í að draga upp. Þessi grein byggir að mestu á dagbók leiðangursins. Dagbókin úr Barentsleiðangrinum var gefin út í Hollandi 1598 ríkulega skreytt með mjög áhugaverðum koparstungum. Nokkrar þeirra eru sýndar hér. Á myndinni hér fyrir ofan eru leiðangursmenn að berjast við hvítabjörninn "í fjögurra glasa stund" í námunda við eyju þá er þeir nefndu Bjarnarey. Þarfnast sú nafngift ekki frekari skýringar við. Vígi bjarndýrsins er nánar lýst af dagbókarhöfundi síðar í þessari grein. Sægarpar frá Niðurlöndum Niðurlönd, sem í dag eru betur þekkt sem Holland, voru lítið en öflugt lýðveldi á öndverðri 16. öld. Þetta litla land við Norðursjó var miðja vegu milli stórvelda Evrópu. Það var einkum byggt bændum, sjómönnum og kaupmönnum. Landið var fátækt af náttúruauðlindum og lega þess gerði það að verkum, að verslun og siglinar urðu brátt einn helsti atvinnuvegur landsmanna. Þrátt fyrir að þetta litla land þyrfti stöðugt að glíma við ógnir frá valdagráðugum konungum í nágrannalöndunum tókst því að halda sjálfstæði sínu, og vísindi, listir og viðskipti blómstruðu. Leitað leiða til Kína Viðskiptin byggðust á siglingum. Kaupmenn sigldu til framandi landa og keyptu vörur sem þeir seldu síðan annars staðar, einkum til landanna við Eystrasalt. Skip frá Niðurlöndum sigldu til ótal hafna frá innanverðu Miðjarðarhafi til Hvítahafs. Þegar Barents var uppi voru skipverjar á kaupskipaflotanum um 20 þúsund talsins. Niðurlendingar voru meðal annars stórveldi í viðskiptum með síld og veiðum á henni. Í lok 16. aldar áttu þeir 1.500 síldarskútur skipaðar 20 þúsund mönnum. Að auki höfðu 40 þúsund manns í landi viðurværi sitt af síldinni. Spánverjar og Portúgalir höfðu þróað siglingar og mjög arðvænleg viðskipti við Austurlönd fjær. Niðurlendinga klæjaði í fingurna að fá að taka þátt í þessari verslun. Eina þekkta siglingaleiðin var suður fyrir Afríku. Spánarkonungur taldi sig hins vegar eiga einkarétt á þessari siglingaleið og Niðurlönd voru of veikburða til að leggja út í sjóorustur við Spánverja. Þeir þekktu hins vegar vel til siglinga með Noregsströndum til Norðvestur-Rússlands. Hugmyndin um að finna mætti siglingaleið til Austurlanda austur með norðurströndum Rússlands varð æ áleitnari. Ákveðið var að gera út könnunarleiðangra til að freista þess að finna þessa leið. Fyrstu leiðangrarnir Fyrsti leiðangurinn var sendur út sumarið 1595. Sæfarinn Willem Barents var annar af tveim leiðangursstjórum. Hann hafði stundað Hollensk dugga svipuð þeim og Barents og menn hans fóru á norður í Íshaf fyrir rúmlega 400 árum til að leita norðausturleiðarinnar til Austurlanda fjær. sjóinn frá blautu barnsbeini og þegar náð að skapa sér nafn sem góður landkönnuður, siglingafræðingur og kortagerðamaður. Skipin náðu til Novaja Zemlya, en urðu þá að snúa aftur við vegna hafíss. Eftir þennan leiðangur töldu menn sig þó vera á réttri leið og nýr og stærri leiðangur með sjö skipum var gerður út sumarið eftir. Barents var stjórnandi. Enn á ný urðu menn að snúa við vegna hafíss við Novaja Zemlya. Könnuðarnir urðu hins vegar margs vísari. Þeir sáu ísbirni og rostunga í fyrsta sinn og lærðist að birnirnir gátu verið varasamir. Eitt sinn þegar mennirnir fóru í land beit ísbjörn höfuðið af einum og reif annan í tætlur. Náttúran var miskunnarlaus á þessum slóðum. Eyland kallað Bjarnarey Leiðangurinn sumarið 1595 olli vonbrigðum. Þó var ákveðið að kosta tvö skip til enn einnar ferðar sumarið eftir. Barents stjórnaði öðru skipinu, en skipstjóri að nafni Jan Conerlis Rijp var yfir hinu. Einn mannanna um borð í skipi Barents, Gerrit de Veer að nafni, skráði dagbók í ferðinni. Hún var síðar gefin út í Hollandi (1598) og er einstæð heimild um leiðangurinn, siglingar og mannlíf á þessum tíma (sjá heimildarskrá neðst). Skipin sigldu frá Amsterdam þann 10. maí 1596. Þegar komið var norður fyrir Noreg var haldið í norður mun vestar en árin á undan. Einum mánuði eftir brottför sáu þeir land. Þetta var eyja og þar fundu þeir mikið af mávaeggjum sem þeir borðuðu af bestu lyst. Nokkrum dögum síðar sáu þeir hvítabjörn á sundi skammt frá landi. Þeir réru á eftir honum. Gerrit de Veer skrifar 10. júní: „Við töldum að við gætum kastað snöru um háls bjarnarins en þegar við nálguðumst hann varð hann svo ofsafenginn að við þorðum ekki, svo við rérum aftur að skipinu til að sækja menn og vopn. Við snerum aftur með byssur, atgeira og axir og menn Jan Cornelis komu okkur til hjálpar í skipsbát sínum. Vel mannaðir og vopnum búnir rerum við á báðum bátunum að birninum og börðumst við hann í fjögurra glasa stund því vopn okkar bitu ekki sérlega vel á hann. Við hjuggum meðal annars í bak hans með exi svo að hún stöð föst en þrátt fyrir það synti hann á brott með hana í sér. Við rérum á eftir og að lokum hjuggum við í höfuð hans og gerðum út af við hann. Síðan drógum við hann um borð í skip Jan Cornelis og fláðum hann þar. Skinnið var 12 feta langt. Við snæddum af kjötinu en það fór ekki vel í okkur. Þessa eyju kölluðum við Bjarnarey.“ Hið vonda bragð af Bjarnareyjarbirninum gerði það að verkum að mennirnir lögðu sér hvítabjarnarkjöt ekki oftar til munns. Svalbarði fundinn Áfram var haldið og 17. júni í sáu þeir land. „Þetta land var mjög stórt“, má lesa í dagbókinni. Svalbarði var fundinn. Landið var snævi þakið með hvössum fjallatoppum. Barents og menn hans gáfu því nafnið Spitzbergen (Hvössufjöll) og töldu að það hlyti að vera óþekktur hluti af Grænlandi. Þeir sigldu norður með ströndum þess en gáfust brátt upp og sneru suður til Bjarnareyjar á nýjan leik. Þar var haldinn fundur. Menn gátu ekki orðið sammála um hvert skyldi haldið. Barents vildi fara suður á bóginn og síðan í austur í átt til Novaja Zemlya. Hann gerði það en hitt skipið hélt norður til Svalbarða á nýjan leik. Barents siglir skipi sínu norður með ströndum Novaja Zemlya. Í byrjun ágúst komast þeir norður fyrir eyjarnar. Ísbirnir eru algeng sjón og dagbókin lýsir ýmsum erjum sem mennirnir eiga í við konung Íshafsins þegar þeir fara í land. Þeir fella nokkra birni. Klófestir af ísnum Barents virðist staðráðinn í að finna norðausturleiðina því hann reynir allt hvað hann getur að komast austar. Ísinn eykst hins vegar dag frá degi og í lok ágúst festist skipið og þeir lokast inni. Ísinn þrengdi að skipinu og lyfti því upp. Leiðangursmenn gerðu sér ljóst að hér yrðu þeir að hafa vetursetu. Mennirnir gera sér brátt grein fyrir að þeir verði að eyða vetrinum á þessum stað. Dagbókin 9. september: „Það leið að hausti og vetri svo að neyðin þvingaði okkur til að finna leiðir til að gera það besta úr ástandinu með tilliti til árstíðarinnar, hafa vetrardvöl hér í bið eftir vilja Guðs. Okkur fannst rétt að byggja kofa eða hús til að verjast kuldanum og villidýrum þar sem við gætum dvalist eftir bestu getu og lagt málið í hendur Guðs.“ Þeir fara allir í land og finna mikið af rekavið sem þeir geta notað til að byggja bjálkakofa. Í lok október hefur skipið lyfst upp á ísinn og skrokkur þess skemmst. Veturseta Skipverjar flytja í kofann með eigur sínar og matvæli úr skipinu. Ljóst er að vistirnar munu engan veginn duga. Í dagbókarfærslu 25. október 1596 má lesa: „Þennan dag skutu menn okkar hvítan ref og fláðu hann. Við borðuðum kjötið sem við höfðum steikt og það bragðaðist eins og kanínukjöt. Sama dag lagfærðum við veggklukkuna svo hún sló. Við bjuggum einnig til lampa sem við létum loga alla nóttina og til þess notuðum við bjarnarfeiti sem við bræddum.“. Þeir setja upp refagildrur fyrir utan kofann og veiða vel. Melrakkarnir gefa af sér gott skinn og kjöt sem bjargar mönnunum frá því að verða hungurmorða. Dagbókin geymir einnig fjölda frásagna af viðureignum þeirra við bjarndýr sem voru mjög harðar. Um veturinn áttu þeir eftir að hrekja á brott eða fella marga ísbirni sem komu að kofanum. Þegar verið var að draga síðasta sleðahlassið frá skipinu birtust þrír hvítabirnir. Þeir skipverjar sem komnir voru út á ísinn forðuðu sér skelkaðir um borð í skipið aftur. Einn féll í sprungu og tveir vörðust með spjótum. Birnirnir reyndu uppgöngu í skipið en hurfu að lokum á braut án þess að skaði hlytist af. Þeir kynda upp með rekavið og kolum frá skipinu. Kuldinn er ógurlegur og brátt er myrkur allan sólarhringinn. Húsið fer á kaf í snjó og mennirnir hírast í því við dauflega vist. Dagbókin 10. desember: „Þann 10. desember var gott veður og heiður himinn og norðvestan vindur en hræðilega kalt svo að í þakinu, á veggjunum og í kolunum var fingursþykkt lag af ís, já klæðin á líkömum okkar voru hvít af frosti og hrími.“ Kofinn að utan. "Við brenndum kolum og reyndum að halda loftrörinu og hurðinni þéttri til að halda hitanum inni. Þess vegna syfjaði okkur og svimaði og við lá að við svifum inn í eilífðina." Úti við huga menn að refagildrum. Þannig var umhorfs inni í kofanum sem þeir reistu sér á Novaja Zemlya. Víntunnan til vinstri þjónaði sem eins konar gufu- eða svitabað. Undir þakinu miðju hékk lampi sem logaði dag og nótt. Þegar klukkan í horninu hætti að ganga vegna kuldans urðu íbúarnir að mæla tímann með stundaglasi sem snúið var á 12 tíma fresti. Margir innanstokksmunanna sem sjást á teikningunni fundust tæpum 300 árum síðar í rústum kofans og eru varðveittir á söfnum í dag. Þeir lokast inni í kofanum vikum saman þegar veðrið er sem verst og verða nær uppiskroppa með eldivið og ljósmeti. Heimþráin eykst Með vorinu og hækkandi sól fara þeir að huga að heimferð. Ísa leysir seint, skipið er lekt og ekki lengur siglingahæft. Til að bjarga lífinu verða þeir að nota skipsbátana og freista þess að sigla á þessum smákænum yfir opið haf til Rússlands. Þetta eru um 400 sjómílna vegarlengd. Þótt mennirnir séu máttfarnir af næringarskorti og skyrbjúg eftir veturinn tekst þeim þó að gera skipsbátana klára fyrir siglinguna og draga þá eftir ísnum fram að ísröndinni. Barents leiðangursstjóri hefur um hríð verið veikur af skyrbjúg og þeir flytja hann á sleða til bátanna. Áður skrifar hann bréf þar sem ferðinni er lýst stuttlega. Hann setur það í púðurhorn og skilur eftir í kofanum. Bréfið fannst tæpum 300 árum síðar og var enn læsilegt. Málverk sem sýnir bæði kofann og skipið fast í ísnum. Óvinurinn, dauður ísbjörn, liggur fyrir utan. Þann 11. júní 1597 leggja þessir hugrökku landkönnuðir af stað út í óvissuna. Dagbókin segir: „Og þar sem við áttum nú að halda til hafs á tveimur opnum bátum og áttum hættulega för fyrir höndum skrifaði skipstjórinn tvö bréf sem flestir okkar undirrituðu. Hér stóð að við hefðum verið hér lengi við mikla armæðu og mikla erfiðleika og vonað að skipið myndi losna svo við gætum siglt því heim en að þetta heppnaðist ekki þar sem skipið sat sem fastast og tíminn leið og við neyddust til að yfirgefa skipið til að bjarga lífinu og sigldum þaðan á bátunum og fólum líf okkar í Guðs hendur.“ Mennirnir lenda fljótt í vandræðum vegna íss og litlu munar að bátarnir farist. Barents deyr Heilsu Willems Barents hrakar ört. Dagbókarritari skrifar 18. júní 1597: „Okkur grunaði ekki að Willem Barents væri svo illa haldinn því meðan við sátum og töluðum saman skoðaði hann kortið sem ég hafði teiknað yfir ferð okkar og kom með fleiri tillögur fram og aftur en svo lagði hann kortið frá sér og sagði við mig; „Gerrit, gef mér að drekka“ og þegar hann hafði drukkið varð hann svo slæmur að hann ranghvolfdi augunum og hann dó svo óvænt að við náðum ekki að kalla í skipstjórann sem var í hinum bátnum.“ Landkönnuðurinn var lagður í óþekkta gröf á Novaja Zemlya. Bátarnir sigla suður með vesturströnd Novaja Zemlya sömu leið og skipið hafði siglt árið áður. Mennirnir fara oft í land til að tína egg og veiða fugla sem nóg er af. Einnig fella þeir fleiri birni sem eru mjög viðskotaillir. Þann 26. júlí hitta þeir rússneska sjómenn sem taka þeim vel. Gleðin er mikil, - eftir 13 mánuði voru þeir meðal manna á ný. Rússarnir taka þeim vel og gefa þeim mat. Örlögin haga því svo að þetta eru sömu Rússarnir og þeir höfðu hitt árið áður. Rússunum er greinilega brugðið þegar þeir sjá hve breyttir og illa útlítandi þessir hollensku skipbrotsmenn eru eftir hrakningana. Landi náð í Rússlandi Síðan halda Hollendingarnir yfir Barentshaf með stefnu á Kólaskaga. Þeir ná landi nokkrum dögum síðar nær vistalausir og örmagna af hungri. Óhagstæður byr gerir það að verkum að þeir geta ekki fylgt ströndinni vestur á bóginn þar sem þeir vita af mannabyggðum. Þeir sjá ekkert fólk og engin veiðidýr. Nokkrir menn fara í land til að skoða sig um og reyna að finna eitthvað ætilegt. Dagbókin lýsir ferð þeirra 7. ágúst. „Á leiðinni til baka fundu þeir dauðan sel sem gaf frá sér hroðalega fýlu. Þeir drógu hann með sér og hugðu sem svo að hann myndi bragðast sem villibráð þar sem þeir voru svo hræðilega svangir. En við réðum þeim frá því og sögðum að það yrði okkur bráður bani ef við borðuðum hann...“ Hollendingarnir þrauka en eru nær búnir að missa kjarkinn. Hafa þeir ferðast alla þessa leið til þess eins að deyja úr hungri? Öll von virðist vera úti þegar þeir sjá skyndilega rússneska skútu. Þeim tekst að vekja athygli Rússanna sem láta þá fá gnægð matar. Þeir öðlast nýjan kjark og krafta til að sigla vestur á bóginn. Hollendingarnir sigldu að yfir opið haf um 400 sjómílna leið á skipsbátunum til að freista þess að ná til mannabyggða. Á leiðinni rekast þeir meðal annars á rússneskt skip sem getur séð af mat þeim til handa. Eftir því sem vestar dró varð algengara að rekast á fólk. Hollendingarnir keyptu mat af Rússum og sigldu ótrauðir vestur á bóginn þar til þeir komu til þorpsins Cola. Þar hittu þeir fyrir hollenskar duggur. Meðal þeirra var Jan Cornelis Rijp og menn hans sem þeir höfðu skilið við hjá Bjarnarey rúmu ári áður. Dagbókin lýsir endurfundunum 28. ágúst: „...sáum við jullu koma út til okkar þar sem Jan Cornelis sat við annan mann. Við heilsuðumst með gleði svo halda mátti að hver um sig hefði verið vakinn upp frá dauðum. Hann hafði með sér tunnu af Rostocker-öli og með því vín og brennivín, brauð, kjöt, flesk, lax, sykur og margt annað, nokkuð sem við nutum vel og hjálpaði okkur til heilsu á ný. Og við héldum upp á okkar óvæntu björgun og vora endurfundi og þökkuðum Drottni náð hans.“ Frægðarför Alls lifðu 12 af 15 manna áhöfn Barents. Þeir sigldu með skipi Rijps til Amsterdam og komu þangað 1. nóvember 1597. „Í sömu klæðum og við vorum í á Novaja Zemlya og með hvítar refaskinnshúfur á höfði gengum við á fund Pieter Hasselaer sem var einn af útgerðarmönnunum sem fyrir hönd borgarstjórnar Amsterdam hafði útbúið skipin tvö, skip Jan Cornelis og okkar. Þegar við komum þangað urðu margir forviða þar sem allir töldu að við værum löngu dauðir.“ Kortið sýnir í grófum dráttum farleiðir Willem Barents og manna hans frá því þeir frá Hollandi 10. maí 1596 og þeir komu aftur heim 1. nóvember 1597 eftir að hafa dvalið vetrarlangt austur af norðurodda Novaja Zemlya. Þessi för er tvímælalaust eitt mesta landkönnunarafrek sögunnar, ekki síst í ljósi þess að nær allir komu heilir heim aftur. Það var kraftaverk að nokkur skyldi hafa orðið til frásagnar um þessa för. Af dagbókinni og minjum má ráða að Hollendingarnir hafi fyrst og fremst komist af vegna eigin dugnaðar og útsjónarsemi. Enginn vafi er á að þetta voru frábærir sjómenn, hertir af fyrri ferðum. Þeir stóðu saman í raunum sínum og foringjar þeirra voru hæfir menn. Ekki er að sjá að nokkur hafi látið bugast andlega þótt dagbókin lýsi á látlausan hátt miklum erfiðleikum og þjáningum. Þessi ferð er í dag talin eitt frækilegasta siglingarafrek mannkynssögunnar. Barentshafið var kannað og fyrsta kortið teiknað af hafsvæðinu. Norðausturleiðin fannst að vísu ekki en sú vitneskja sem safnað var í ferðinni veitti Hollendingum mikilvægt forskot fram yfir aðrar þjóðir á þessum slóðum. Þeir þróuðu á næstu áratugum umfangsmiklar og arðbærar hvalveiðar og komu upp bækistöðvum á Jan Mayen, Bjarnarey og á Svalbarða. Fjöldi örnefna og mannvistarleifa á þessum slóðum ber umsvifum þeirra skýrt vitni. Dagbók leiðangursins og ríkulegar fornminjar frá vetrarstöð Barents og manna hans hafa haldið nöfnum þeirra á lofti fram á þennan dag. Það er heiður sem þeir eiga fyllilega skilið. Heimildir: No Mans Land. A history of Spitzbergen from its discovery in 1596 to the beginning of the scientific exploration of the country. Eftir Sir Martin Convay. Cambridge University Press, Englandi, 1906. 377 s. Willem Barentsz‘ siste reise. Etter Geerit de Veers beskrivelse fra 1598. Ritstj. Inez Boon Ulfsby. Aschehoug, Noregi, 1997. 230 s. http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135334&meira=1 http://www.magnusthor.is/?sid_id=23965&tId=2&fre_id=135334&meira=1 Mon, 17 Dec 2012 06:00:00 GMT